در دهههای اخیر، طنز در ادبیات و رسانههای ایران از قالب صرفاً خندهآور خارج شده و به ابزاری فرهنگی برای نقد اجتماعی و گفتوگوی فکری تبدیل شده است. در این مسیر، ناصر فیض و برنامه «قندپهلو» نقش قابل توجهی ایفا کردهاند.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، ناصر فیض از چهرههای شاخص طنز ادبی معاصر است و با زبانی ساده، سالم و درعینحال هوشمندانه توانسته میان طنز و ادب تعادل برقرار کند. در آثارش، طنز ابزاری برای تفکر و تلنگر اجتماعی است، نه صرفاً خنده. او در اشعار و گفتارهایش مسائل روزمره، رفتارهای فرهنگی و مشکلات اجتماعی را با زبانی شاعرانه و گاه کنایهآمیز بیان میکند؛ بدون اینکه به هجو یا تمسخر بیارزش تبدیل شود. برنامه تلویزیونی «قندپهلو» تولید مرکز سیمرغ با حضور ناصر فیض و دیگر طنزپردازان، فضایی فراهم کرد تا طنز ادبی به خانههای مردم راه پیدا کند. در این برنامه، طنز بهصورت رقابتی، آموزشی و سرگرمکننده ارائه میشود؛ شرکتکنندگان شعر طنز میخوانند، بداههسرایی میکنند و در عین شوخی، مفاهیم فرهنگی و اخلاقی را منتقل میکنند.
نقش ناصر فیض در این میان دوگانه است: بهعنوان داور، معیارهای اخلاقی و ادبی را حفظ میکند و بهعنوان طنزپرداز، فضای صمیمی و خلاق برنامه را هدایت میکند. «قندپهلو» باعث شد طنز ادبی از محافل محدود شاعران فراتر برود و مخاطب عمومی پیدا کند و به جوانان نشان داد که میتوان با طنز اندیشید، نه فقط خندید. همچنین موجب شد نسل تازهای از طنزپردازان و شاعران طنز وارد عرصه شوند. ناصر فیض و «قندپهلو» را میتوان بخشی از جریان نوسازی طنز در ایران دانست؛ جریانی که با اتکا به ادب، احترام و تفکر، طنز را از سطح سرگرمیبه سطح فرهنگ و آگاهی اجتماعی ارتقا داد.
آنچه در ادامه میآید گفتوگو با این شاعر طنزپرداز به بهانه پخش «قندپهلو» از تلویزیون است.
ناصر فیض، داور و مجری برنامه «قندپهلو» در گفتوگو با خبرنگار ادارهکل روابطعمومی رسانه ملی، در باب چرایی ماندگار شدن این برنامه در ذهن مخاطبان و استمرار تولید آن بیان کرد: هدف برنامه تلویزیونی در تمام دنیا -جدای از بخش جدی که اخبار است- پر کردن آنتن با برنامههایی است که در آن سرگرمی و وقت خوش کردن سهم زیادی داشته باشد. قندپهلو با این هدف تولید شد که مخاطب هم سرگرم شود و هم به بهانه سرگرمی کلاه سرش نرفته و دست خالی بیرون نرود. معتقدم که بیننده «قندپهلو» دست خالی از پای این برنامه نمیرود و یاد میگیرد که چگونه شوخی کند و این که شوخی محدودهاش کجاست؛ قلمرو هجووهزل کجاست و شوخطبعی تا کجا به ما اجازه میدهد که هر حرفی را بزنیم یا نزنیم؛ چطور هنرمندانه حرف بزنیم و از زبان فارسی که تا به این اندازه غنی است در بهتر رساندن منظورمان با شوخ طبعی استفاده کنیم؛ و همه اینها در بخشهای مختلف این برنامه ملحوظ شده و اینها موارد کمی نیست تا یک برنامه را برای مخاطب جذاب و دیدنی و دنبالکردنی کرده و تولیدش استمرار داشته باشد.
فیض تصریح کرد: ما تلاش کردیم که «قندپهلو» برنامهای باشد که هم مسئولان به آن علاقهمند شوند و تولیدش ادامه پیدا کند و هم مخاطبان با تماسی که میگیرند و واکنشی که نشان میدهند اثبات کنند که از این برنامه رضایت دارند یا ندارند که الحمدالله امروز مردم با واکنشی که نشان میدهند مشخص است که از این برنامه رضایت دارند؛ البته مخاطبان در جاهایی هم نقد دارند که بخشی از آن قابل تأمل و تغییر است و بخشی هم اساسا قابل تغییر نیست.
وی توضیح داد: قطعا در تولید هر فصل بخشهایی را میشود تغییر داد، اما برخی از مخاطبان که از ابتدا این برنامه را دیدهاند دنبال یک تغییر عمیق هستند، بهگونهای که این برنامه کمتر شبیه گذشته باشد و انتظار دارند که تحول عجیبی صورت گیرد. یک برنامه وقتی یک ساختار کلی دارد با همان ساختار جلو میرود. البته ما در فصل جدید تغییراتی را در دکور، مجری، بخشهای مختلف و… داشتیم و اینها بخشهایی است که میشود به آن دست زد و تغییرش داد.
فیض در پاسخ به این سوال که مهمترین تغییر فصل جدید «قندپهلو» چه بوده است، اظهار کرد: شکل اجرا متفاوت شد و وقت زیادی -که شاید ضرورت هم نداشت- و از مجری گرفته میشد، در این فصل وجود ندارد. البته برنامه «قندپهلو» امروز هم بدون مجری نیست همچنان که من و آقای شکیبا هستیم و مخاطب متوجه میشود که شکیبا جدای از داوری در حال اجرا کردن است؛ پس این برنامه بدون مجری نیست و باز هم مجری خود را دارد؛ یک مجری که کارش خودش را میکند، داور است و نقدهایی دارد و در این میان شکل دیگری از کار را هم ارائه میدهد.
این شاعر و طنزپرداز یادآور شد: همه یک سلیقه نیستند و کسانی که تازه این برنامه را میبینند شاید کمتر نقدی نسبت به آن دارند، چرا که شکل و فرم و محتوای برنامه را همینگونه دیده و قبول کردهاند، اما بینندگان قدیمیتر دنبال تغییرات عمیقتری هستند؛ درنهایت چون همه مخاطبان یک فکر نیستند به هرحال منتقدانی راضی نشدنی وجود دارند.
فیض در پاسخ به این سوال که آیا از فصل جدید رضایت دارد یا خیر، عنوان کرد: هیچ وقت از هیچ برنامهای راضی نیستم، چراکه رضایت 100 درصدی شما را از دنبال کردن کیفیت بهتر بازمیدارد. این فصل نسبت به سایر برنامهها خوب است و نسبت به گذشته خودش و بهخصوص آخرین برنامههایی که از «قندپهلو» روی آنتن رفت، بهتر است، اما همچنان با فصل اول این برنامه قابل قیاس نیست. فصل اول این برنامه طراز بسیار خوب و شرکتکنندگان برجستهای داشت. آن زمان ما سراغ طنزپرداران بهنام رفتیم و بیش از امروز حواسمان بود که وقتی به این برنامه میآیند دست خالی بازنگردند.
داور برنامه «قندپهلو» در پاسخ به این سوال که چه پیشنهادی برای نسل جدید شاعران طنزپرداز دارد، خاطرنشان کرد: کاغذ و قلم برندارند و بگویند میخواهم طنزپرداز شوم. در متون گذشته ما نظم و نثر بسیار است و نمونههای درخشان طنز وجود دارد که کسی بدون مرور کردن این منابع صدسال دیگر هم طنزپرداز نمیشود؛ وقتی آثار عبیدزاکانی، شاهنامه فردوسی، اشعار انوری - بسیاری از اشعار انوری، طنازیهای حافظ و حتی هزلیات سوزنی سمرقندی و ایرج میرزا را نخواند چطور میتواند ادعای شاعری و طنزپردازی کند؟
وی افزود: اگر بتوانیم کاری کنیم که شاعر بداند به او ارزش میدهیم و طنز برای ما مهم است، همچنین بداند استفاده از متونی که خوانده در کارش اهمیت دارد، به خواندن علاقهمند میشود؛ درحالی که اگر برخورد درستی نداشته باشیم و او فکر کند هرچه بگوید طنز است کار خراب میشود؛ پس لازم است که نسل جدید متون گذشته را به خوبی بخوانند و بعد با مشاهدات شخصی و بر اساس تجارب و شرایط فردی و اجتماعی موجود طنزپردازی کند.
فیض یادآور شد: مگر میشود عبید زاکانی را نخواند و ادعای طنزپردازی داشت؟ این گنجینهها در زبان و ادب فارسی بسیار است و باید به آنان رجوع کرد؛ اساسا بدون شناخت گذشته نمیتواند درباره آینده حرف زد.