درباره مستند جدید شبکه الکوثر که راهی است به اندیشه‌های علامه طباطبایی

شیدا اسلامی، کارشناس رسانه در یادداشتی درباره مستند جدید شبکه الکوثر، این مجوعه را راهی به اندیشه‌های علامه طباطبایی دانست.

به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، در این یادداشت آمده است:
در فضای تولید مستند درباره شخصیت‌ها که بسیاری از آثار صرفاً به بازگویی امن و تکراری زندگی‌نامه‌ها رضایت می‌دهند، «منهج الاخیار» یا «مهر خوبان» جسارت آن را دارد که مسیر دیگری برود و از همان قدم نخست نشان بدهد که قصد ندارد صرفاً زندگی‌نامه‌ای تصویری از علامه طباطبایی ارائه کند؛ مجموعه مستندی سه‌قسمتی که در شبکه الکوثر، با کارگردانی حمید کوهپایی و تهیه‌کنندگی امیرحسین کوهپایی ساخته شده و با بهره‌گیری از اسناد آرشیوی کمیاب و روایت‌های کمترمنتشرشده درباره این فیلسوف شهیر ایرانی تولید و آماده پخش شده است.
بدین‌سان، شبکه الکوثر معاونت برون‌مرزی صداوسیما پس‌ از تجربه ساخت مجموعه‌مستند «صدرنا» درباره شهید آیت‌الله محمدباقر صدر، این بار به‌سراغ دومین شخصیت شیعی اثرگذار بر حوزه اندیشه‌ورزی غرب رفته است: علامه صدر از حوزه نجف و اکنون علامه طباطبایی از حوزه قم. اقدامی‌که نفس آن نشان‌دهنده تفکر هدفمند و ساختاری پشت تولید این آثار برای معرفی هوشمندانه شیعه به دنیاست.
«مهر خوبان» اثری پژوهش‌محور است که تولید آن بیش از یک سال به طول انجامیده و هدف آن باز کردن درِ یک جهان فکری است که هنوز برای بسیاری ناشناخته مانده و درعین ‌حال، یکی از ستون‌های تمدن معاصر شیعی بر آن استوار است. این مجموعه تلاش کرده است از مسیر پژوهش و دقت علمی، تصویری تازه و خالی از تکرارهای رایج درباره علامه ارائه دهد؛ تلاشی که به شهادت روند تولید، آسان هم نبوده است.
آنچه در «مهر خوبان» چشمگیر است، عبور از روایت‌های معمول و بازگشت به اصل ماجراست: مواجهه فکری علامه طباطبایی با جهان پیرامونش. مستند دقیقاً از همان بزنگاه‌هایی شروع می‌کند که تحول و تحول‌آفرینی فکری علامه در آن‌ها شکل گرفت؛ از جدال‌های علمی در حوزه، از فشارهایی که بر درس فلسفه او وارد می‌شد، از نقدهای جدی به روش تفسیری‌اش و از مقاومت‌هایی که ریشه در سنت داشت؛ اما وقتی وارد میدان گفت‌وگو با اندیشه او شد، ناگزیر از دیدن آن شد. همین انتخاب هوشمندانه است که «مهر خوبان» را از تکرار نجات می‌دهد و به اثری نزدیک می‌کند که ارزش پژوهشی دارد، نه‌فقط ارزش روایتگری. این انتخاب ازجانب‌دیگر، انتخابی جسورانه است ازآن‌رو که نقطه‌ای را روشن می‌کند که بسیاری از مستندها به‌عمد دورش می‌زنند. علامه فقط یک عالم اخلاقی نبود؛ او عامل یک تقابل بود. تقابل میان سنت و نوگرایی، میان روایت‌های بسته و افق باز تفسیر، میان محدودیت‌های قالبی و آزادیِ تفکر. و این تقابل، دقیقاً همان چیزی است که او را مهم و «مهر خوبان» را از یک مستند شرح‌حال‌گونه (پرتره) به اثری تبدیل می‌کند که می‌تواند برای سیاست‌گذاران فرهنگی، حوزه‌های علمیه، دانشگاهیان و حتی مخاطبان عمومی، کارکرد فهم‌آفرین داشته باشد.
همه این‌ها از آن رو است که از خلال تصاویر و محتوای «مهر خوبان» نکته‌ای مهم برجسته می‌شود: علامه طباطبایی تنها یک مفسر یا فیلسوف نبود؛ او مرجع یک مواجهه آزاداندیشانه با حقیقت بود. کسی که در مقایسه دیدگاه‌ها، حقیقت را وابسته به لباس گوینده نمی‌دانست و اگر در سخن یک فیلسوف مسیحی نکته‌ای درست می‌دید، آن را بی‌پروا بر زبان می‌آورد. این روح آزاداندیشی در متن مستند هم جاری است، نه از موضع ستایش صرف، بلکه از مسیر نشان ‌دادن مسیر فکری او.
اما «مهر خوبان» فقط محصول پژوهش نیست. محصول رنج ساخت هم هست. سختی دسترسی به منابع، عدم همکاری برخی حوزه‌ها و مراکز علمی، امتناع چهره‌هایی که سال‌ها درباره علامه قلم زده‌اند و محدودیت بودجه، همگی مسیر تولید را دشوار کرده‌اند؛ مخصوصاً وقتی کارگردان می‌گوید برخی نهادها پاسخ تماس‌هایش را هم نمی‌دادند، یا با دشواری در پرداخت هزینه‌ها کار را به ثمر رسانده.
«مهر خوبان» با نسخه فارسی و نسخه عربی «منهج الأخیار» از شبکه جهانی الکوثر پخش خواهد شد و شاید همین دوگانگی زبانی، یادآور جایگاهی باشد که علامه در جهان اسلام دارد. او نه‌فقط یک چهره ایرانی، بلکه فیلسوفی جهانی است که آثارش، مخصوصاً «شیعه در اسلام»، هنوز در غرب مرجعیت دارد و «اصول فلسفه و روش رئالیسم»ش منبعی مهم برای مطالعه و شناخت فلسفه اسلامی است. همین گستره تأثیرگذاری است که کارگردان در پایان بر آن تأکید می‌کند: این که زمان آن رسیده «مهر خوبان» نه‌فقط برای مخاطب داخلی، که برای جهان عرضه شود.
علامه طباطبایی چهره‌ای است که اندیشه‌اش شایسته آن است که نه‌فقط در کتاب‌ها، بلکه در قاب تصویر نیز با ابزارهای حرفه‌ای و مخاطب جهانی بازشناسی شود. «مهر خوبان» مستندی است درباره یک شخصیت بزرگ، اما در لایه عمیق‌تر، مستندی است درباره رابطه اندیشه ایرانی با زمانه خود. درباره اینکه چگونه آرای یک متفکر می‌تواند هم ریشه در سنت داشته باشد و هم راهی به جهان.
این اثر می‌تواند آغاز مسیری باشد که سال‌ها از آن غفلت شده: مستندسازی عالمانه، پژوهش‌محور و جهانی‌شده از میراث فکری ایران. اگر ارزش چنین آثاری دیده شود و حمایت ساختاری بیابد، «مهر خوبان» فقط یک مستند نخواهد بود؛ بلکه آغاز دوباره یک ضرورت خواهد بود.