محرم از راه میرسد؛ ماهی که با نخستین طنین «یا حسین» در کوچهها و هیئتها، قلب میلیونها انسان را به تپش میاندازد و یاد حماسهای را زنده میکند که قرنهاست الهامبخش آزادیخواهان و حقطلبان جهان است. اما محرم امسال برای جامعه حالوهوایی متفاوت دارد؛ در فضایی که خاطره ایستادگی، فداکاری و ازخودگذشتگی مردم در برابر سختیها و حوادث اخیر هنوز تازه است، نام و پیام عاشورا بیش از همیشه با مفاهیمی چون مقاومت، عزت و امید گره خورده است.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، به همین دلیل، بسیاری از فعالان رسانهای، مجریان و کارشناسان حوزه دین و فرهنگ معتقدند محرم امسال میتواند فرصتی تازه برای بازخوانی پیام کربلا در نسبت با واقعیتهای امروز جامعه باشد. از نگاه آنان، واقعه عاشورا تنها یک حادثه تاریخی یا آیین سوگواری نیست، بلکه مکتبی زنده برای فهم مسئولیت، ایستادگی و روشنگری در برابر ظلم است؛ مکتبی که از ظهر عاشورا و با پیامرسانی حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) ادامه یافت و تا امروز الهامبخش جوامع مختلف بوده است. در چنین چارچوبی، رسانه ملی نیز رسالتی فراتر از بازتاب صرف مراسم عزاداری دارد و باید تلاش کند پیامهای عمیق این واقعه را برای مخاطبان امروز تبیین کند. کارشناسان معتقدند رسانه در محرم امسال باید بیش از هر زمان دیگری به مؤلفههایی مانند امیدآفرینی، تقویت وحدت اجتماعی، تبیین مفهوم مقاومت و پیوند دادن مفاهیم عاشورایی با مسائل جاری جامعه توجه کند. در عین حال، فاصله گرفتن از کلیشهها، روایت خلاقانه از آیینهای مردمی و استفاده از زبان و فرم متناسب با نسل جوان، از دیگر ضرورتهای برنامهسازی در این ایام به شمار میآید. به باور آنان، اگر عاشورا حقیقتی زنده و جاری در تاریخ است، روایت رسانهای آن نیز باید پویا، متنوع و متناسب با شرایط امروز باشد؛ روایتی که هم شور حسینی را در قاب تصویر نشان دهد و هم شعور و پیام ماندگار آن را برای مخاطبان روشن کند. در چنین مسیری، محرم میتواند به بستری برای بازتعریف مسئولیت اجتماعی، تقویت همبستگی ملی و زنده نگه داشتن فرهنگ ایستادگی و امید در جامعه تبدیل شود.
عاشورا، مدرسه روشنگری، وظیفه و امید است
حسن سلطانی، مجری تلویزیون با اشاره به اینکه پیام محرم و صفر در فضای اجتماعی امروز باید فراتر از صرف عزاداری دیده شود، گفت: از همان لحظهای که واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری رخ داد تا امروز، دو شعار و دو پیام در کنار هم حرکت کردهاند: یکی اینکه عاشورا همیشه زنده است و هرجا نبرد حق و باطل باشد، کربلا میتواند در همانجا تکرار شود؛ پیام دوم نیز همان قاعدهای است که انقلاب اسلامیبر آن استوار شده است؛ همان جمله معروف امام راحل که فرمودند: «محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است.»
وی با بیان اینکه عاشورا با شهادت امام حسین (ع) پایان نیافت، افزود: آنچه در کربلا رخ داد، آغاز یک فصل بود و ادامه این نهضت بر دوش حضرت زینب (س)، امام سجاد (ع) و کاروان اسرا قرار گرفت. اگر بخواهیم پیام عاشورا را درست بفهمیم، باید ببینیم که بعد از ظهر عاشورا، رسالت اصلی تازه شروع شد؛ رسالتی برای روایت حقیقت، مقابله با تحریف و زنده نگه داشتن راه حق.
سلطانی در ادامه اظهار کرد: امروز هم وقتی از کار زینبی حرف میزنیم، منظور فقط سوگواری نیست؛ منظور پیامرسانی، پایداری، ایستادگی و روایت درست حقیقت است؛ یعنی همانطور که زینب کبری (س) در برابر ظلم ایستاد و پیام کربلا را به تاریخ رساند، امروز هم هر کسی باید در جای خود همین رسالت را انجام دهد؛ چه در رسانه، چه در جامعه و چه در میدان فرهنگ.
این مجری تلویزیون با اشاره به نسبت عاشورا با فضای امروز جامعه گفت: اگر ما به کربلا و عاشورا میپردازیم، باید آن را به مسائل امروز خودمان هم پیوند بزنیم. عاشورا فقط یک واقعه تاریخی نیست؛ یک منطق ماندگار است. همانطور که در کربلا، امام حسین (ع) در برابر ظلم ایستاد، امروز هم ملتها و انسانها در برابر فشار، تحقیر، تجاوز و ستم، میتوانند از همان منطق الهام بگیرند.
وی افزود: به همین دلیل است که ما باید از شهدای خودمان هم با همین نگاه یاد کنیم؛ از شهدای دفاع مقدس، از شهدای ترور، از شهدای امنیت و همه کسانی که برای استقلال و عزت این کشور جان دادهاند. پیام عاشورا این است که خون مظلوم فراموش نمیشود و راه حق با ایثار زنده میماند.
سلطانی با تأکید بر اینکه رسانه ملی در این ایام باید بر امیدآفرینی و ایستادگی تمرکز کند، گفت: جهتگیری اصلی رسانه در محرم و صفر باید این باشد که به مردم نشان دهد ایستادگی هزینه دارد، اما نتیجهاش عزت و ماندگاری است. رسانه نباید فقط به مصیبت بپردازد، بلکه باید از رمز ماندگاری انقلاب، ضرورت حفظ استقلال و آفتهایی که این مسیر را تهدید میکند نیز سخن بگوید.
این مجری ادامه داد: اگر امروز از عاشورا حرف میزنیم، باید بگوییم که این پیام فقط برای گذشته نیست؛ برای امروز و فردای ماست. باید به نسلهای بعدی یادآوری کنیم که استقلال، عزت، مقاومت و عدم دخالت بیگانگان در سرنوشت کشور، همه در امتداد همان پیام عاشوراست.
این مجری پیشکسوت تصریح کرد: اگر رسانه بخواهد در این دوره اثرگذار باشد، باید امید، پایداری، معرفت و بصیرت را در کنار هم ترویج کند. محرم و صفر، فصل زنده شدنِ حقیقت، مسئولیت و مقاومت است.
وی با تأکید بر اینکه مهمترین پیام عاشورا برای امروز جامعه، روشنگری، تبیین و عمل به وظیفه است، گفت: در منطق عاشورا، آنچه اهمیت دارد اول از همه وظیفهمداری است. انسان باید در هر لحظه بداند که آنچه انجام میدهد تکلیف اوست؛ چه در میدان نبرد، چه در عرصه فرهنگ، چه در رسانه و چه در زندگی اجتماعی.
وی افزود: اگر فردی در راه دفاع از حق، نوامیس مردم، انقلاب اسلامی و کشور جان خود را فدا کند، این شکست نیست؛ پیروزی است. در این نگاه، معیار، نتیجه ظاهری نیست، بلکه ادای تکلیف است.
این مجری تلویزیون با اشاره به سخنان امام خمینی (ره) و اندیشه رایج در فرهنگ جهاد و مقاومت ادامه داد: امید در این مسیر هیچوقت نباید از بین برود. انقلاب اسلامی در این ۴۷ سال، فرازوفرودهای زیادی را پشت سر گذاشته، اما همین تجربهها نشان میدهد که باید همواره به آینده امیدوار بود. همان منطق قرآنیِ «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ» به ما میگوید اگر بر اساس معیار حق و با استقامت حرکت کنیم، یاری الهی نیز شامل حال ما خواهد شد.
وی اضافه کرد: ما در برابر قدرتهایی ایستادهایم که در ظاهر بسیار بزرگ و پرهیاهو هستند، اما تجربه نشان داده که اگر ملت ایران بر اساس وظیفه و ایمان حرکت کند، میتواند به آیندهای روشن و مقتدر برسد. ممکن است امروز برخی سختیها وجود داشته باشد، اما این مسیر درنهایت به ایران قوی، ایران آباد و آیندهای فرحبخش منتهی خواهد شد.
سلطانی در پاسخ به این پرسش که کدام بُعد از عاشورا باید بیشتر برجسته شود، گفت: عاشورا یکبعدی نیست. این واقعه عظیم، ابعاد گوناگون دارد و هر زاویهای از آن میتواند برای انسان امروز الهامبخش باشد. عاشورا مانند یک رنگینکمان است؛ هرکس از زاویهای به آن نگاه میکند و بخشی از عظمتش را میبیند. اگر درست نگاه کنیم، مجموعهای از رنگها و معناها را خواهیم دید؛ از ایثار و شهادت گرفته تا روشنگری، صبر، مسئولیتپذیری و امید.
سلطانی همچنین تأکید کرد که نباید در روایت عاشورا دچار تکرار و عادت شویم. تکرارِ بدون خلاقیت، پیام عاشورا را ضعیف میکند. رسانهها باید تلاش کنند هر بار از زاویهای تازه، جذاب و عمیق به این واقعه بپردازند تا مخاطب احساس کند با یک حقیقت زنده و جاری مواجه است.
این مجری با انتقاد از یکسانسازی برنامههای رسانهای گفت: متأسفانه گاهی در تلویزیون دیده میشود که شبکهها از روی دست هم برنامه میسازند و تفاوت معناداری میان آنها دیده نمیشود. درحالیکه هر شبکه باید مأموریت مشخصی داشته باشد و از زاویهای متفاوت به مسائل بپردازد. اگر شبکه ورزش، مستند، نسیم، تماشا یا آیفیلم داریم، باید هرکدام برای مخاطب خود برنامهای تازه، جذاب و متفاوت ارائه کنند.
وی ادامه داد: رسانه باید زنده، چابک، متنوع و خلاق باشد. همانطور که عاشورا ابعاد متنوع دارد، روایت رسانهای آن هم باید متنوع باشد؛ گاهی از زاویه تاریخ، گاهی از زاویه اخلاق، گاهی از منظر اجتماعی و گاهی از بُعد امید و مقاومت.
سلطانی در ادامه تصریح کرد: اگر قرار است از عاشورا سخن بگوییم، باید از وظیفه، پایداری، بصیرت، امید و آینده روشن هم بگوییم. عاشورا به ما میآموزد که حتی در سختترین مواقع، انسان مؤمن نباید مأیوس شود، چون معیار، انجام وظیفه در مسیر حق است.
سلطانی در پاسخ به این پرسش که یک برنامه موفق و اثرگذار در حوزه معارف و انقلاب چه مؤلفههایی باید داشته باشد، گفت: برنامه موفق، برنامهای است که اولاً زنده و پویا باشد، دوم باید جسارت طرح نو داشته باشد؛ یعنی زاویه دیدی را انتخاب کند که برای مخاطب تازه و جذاب باشد.
سلطانی تأکید کرد: برنامه خوب نباید مخاطب را خسته کند، بلکه باید با زبان روز، با چابکی و با نگاهی عمیق، نیاز ذهنی مخاطب را هدف بگیرد. اگر رسانه نتواند برنامهای جذاب و متفاوت ارائه دهد، مخاطب ناخواسته از آن فاصله میگیرد و به سمت رسانههای دیگر سوق پیدا میکند و نتیجهاش ریزش مخاطب و کماثر شدن پیام است.
وحدت؛ رسالت ویژه رسانه ملی در محرم امسال
مجید یراقبافان، مجری تلویزیون با اشاره به اوضاع کنونی کشور، به بیان تفاوتهای محرم امسال با سالهای گذشته و وظیفه رسانه ملی در قبال این ایام پرداخت و گفت: به نظرم امسال محرمی است که شاید نهفقط نسل ما، بلکه نسلهای پیشین هم مشابه آن را تجربه نکرده باشند.
یراقبافان ادامه داد: اتفاق مهمیکه رخ داده، شهادت امام و رهبر ما و همچنین شهادت تعداد کثیری از مردم عزیز در دفاع از انقلاب است. یقین دارم کسانی که شاید در سالهای گذشته کمتر در مراسم عزاداری شرکت میکردند، امسال با شور و اشتیاق بیشتری بازخواهند گشت.
وی افزود: نوع برگزاری مراسم، چه در خیابانها و چه در حسینیهها و مساجد، قطعاً با سالهای گذشته متفاوت خواهد بود. پیامهایی که سخنرانان، مداحان و شاعران منتقل میکنند نیز تحت تأثیر این شرایط قرار خواهد گرفت.
یراقبافان در ادامه، تشابهاتی را میان وقایع امروز و اتفاقات عاشورای سال ۶۱ هجری قمری مطرح کرد: ما در اواخر سال 1404 و آغاز سال 1405 شمسی، بارقههایی از اتفاقات سال ۶۱ هجری را دوباره شاهد بودیم. البته امام حسین(ع) بهعنوان امام معصوم با هیچ فرد دیگری قابلمقایسه نیست و مصیبت کربلا اعظم است، اما اتفاقاتی رخ داد که تلخی آن را برای ما زنده کرد. وقتی رهبر انقلاب، همسر، خواهر، همسر خواهر و فرزند خواهر خردسال خود را از دست دادند، شباهتهایی ناخواسته با مصیبتهای واقعه عاشورا را برای ما تداعی کرد.
این مجری تلویزیون تأکید کرد: این شباهتها، گرچه هرگز به بزرگی مصیبت کربلا نیست، اما باعث میشود که امسال، دهه اول محرم و عزاداری امام حسین (ع) تفاوتی اساسی با سالهای گذشته داشته باشد.
یراقبافان دلیل تفاوت دیگر محرم امسال را در واکنش مردم به وقایع اخیر دانست: مردم ما بلافاصله پس از شهادت رهبر شهیدمان، درگیر دفاع از انقلاب شدند. آنها در خیابانها تجمع کردند، حماسه آفریدند و بغض و اندوه خود را به صحنه آوردند. این شور و حماسه، نشان میدهد که هنوز بسیاری از اشکهایشان را فروخوردهاند. این مجری تلویزیون در پاسخ به این پرسش که وظیفه رسانه ملی در این ایام چیست، گفت: رسانه ملی در این زمینه فعال بوده و کار خود را انجام داده است. معتقدم رسانه ملی میتواند و باید با استفاده از این ظرفیتها، پیامهای عمیقتر و اثرگذارتری را به مخاطبان خود منتقل کند.
وی در ادامه درباره نحوه بازنمایی شور حسینی در رسانه ملی و پرهیز از کلیشهای شدن این پوشش توضیح داد: ضمن اینکه رسانه ملی کار خود را انجام میدهد و مثل سالهای گذشته قطعاً برای عزای امام حسین (ع) برنامههای متناسب خودش را خواهد داشت، این مراسم بیتردید با برخی تجمعات و حالوهوای خاص امسال گره خواهد خورد، اما اگر بخواهم در یک جمله مهمترین وظیفه و تفاوت امسال رسانه ملی نسبت به محرمهای سالهای گذشته را بگویم، این است که باید بتواند تفاوتهای محرم امسال را بهخوبی ابلاغ کند. یراقبافان ادامه داد: وظیفه رسانهها، ازجمله رسانه ملی، این است که این تفاوتها را در قالب گفتوگوهای تحلیلی و بازنمایی صحیح آیینها و مراسم عزاداری در مساجد، حسینیهها و تکایا به مخاطب منتقل کنند. اگر بخواهم ملموستر بگویم، تلویزیون باید با ظرافت و دقت، تفاوت دکور برنامهها، ویژگیها، شعارها و پیامهایی را که امسال متناسب با این فضا شکل گرفته، نسبت به سالهای گذشته بازنمایی و روی آنها تمرکز کند.
این مجری با اشاره به ضرورت تحلیل محتوای آیینهای عزاداری افزود: موضوع فقط این نیست که چهره یک مداح یا سخنران را نشان بدهیم، بدین معنی که اگر مراسمیبا صدای میثم مطیعی یا محمود کریمی یا مهدی رسولی و دیگران پخش میشود، بهتر است بلافاصله بعد از آن یک برنامه تحلیلی هم پخش شود، مثلاً میزگردی محتوایی یا گفتوگویی کوتاه با یک کارشناس شعر و ادبیات که درباره ویژگیهای آن شعر، پیام آن و تفاوتش با سالهای گذشته توضیح بدهد.
وی اضافه کرد: این پیشنهاد عملیاتی من است؛ یعنی همانطور که سریالها و برنامهها گاهی با میزگردهای تحلیلی یا گفتوگوهای پس از پخش همراه میشوند، درباره عزاداریها نیز چنین رویکردی میتواند بسیار مؤثر باشد. از محتوا و شعر گرفته تا سخنرانی، مهندسی برنامهها، آرایه، ظاهر، نوع حضور مردم و حتی تعداد شرکتکنندگان، همه باید درست دیده و درست روایت شوند.
یراقبافان در پاسخ به پرسشی درباره اینکه کدام مؤلفه عاشورا باید در رسانه ملی پررنگتر شود، گفت: مهمترین مؤلفه عاشورا که امسال باید برجسته شود، مؤلفه عزت و نپذیرفتن ذلت است. این همان چیزی است که مردم ایران، رهبر شهیدمان و رهبر رشید انقلاب بر آن ایستادهاند. مردم با وجود همه مشکلات، از گرانی گرفته تا سختیها، پای عزت خود ایستادهاند و به تعبیر امام حسین (ع)، فریاد «هیهات من الذله» سر میدهند.
این مجری ادامه داد: آنچه امروز در جامعه دیده میشود، استمرار همان فرهنگ عزتطلبی و شهادتطلبی است؛ فرهنگی که از امام شهید ما به ارث رسیده و باید در رسانه ملی بهصورت درست، دقیق و اثرگذار بازنمایی شود.
وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به پیوند مفاهیم عاشورایی با رخدادهای امروز گفت: اگر بخواهم یک شاهد مثال بزنم، کافی است به همان منطق «هیهات من الذله» نگاه کنیم. دشمن در طول تاریخ همان منطق را تکرار کرده است: یا تسلیم شو، یا بجنگ. این دقیقاً همان مواجههای است که امام حسین (ع) در برابر آن ایستاد؛ بنابراین وقتی امروز مردم ما در برابر فشارها ایستادهاند، این فقط یک مقاومت سیاسی یا اجتماعی نیست، بلکه ادامه همان فرهنگ عاشوراست.
یراقبافان تأکید کرد: رسانه ملی باید این حقیقت را بدون کلیشهسازی بازنمایی کند؛ امسال محرم روایتی زنده از عزت، شهادت و ایستادگی است.
یراقبافان با اشاره به تجربههای شخصی خود در میان مردم و ارتباط با فضاهای عزاداری، سه مؤلفه اساسی را برای بازنمایی در رسانه ملی برشمرد: مؤلفه اول، عزتمندی و تن به ذلت ندادن است. این همان چیزی است که مردم ما با وجود تمام سختیها، پای آن ایستادهاند و این باید در رسانه ملی بهشدت منعکس شود.
وی ادامه داد: مؤلفه دوم، شهادتطلبی و فرهنگ شهادتطلبی است. این فرهنگ، ریشه در وطندوستی دارد که خود از مبانی اساسی دین ما و کلام امام حسین (ع) است. مردم ما امسال مفهوم وطندوستی را در تبعیت از امامت و ولایت، تا پای جان، دوباره معنا کردهاند.
این مجری مؤلفه سوم را تبعیت از امامت و ولایت تا پای جان عنوان کرد و ادامه داد: این مؤلفه، از همه مهمتر است. یاران امام حسین (ع) در شب عاشورا با رجزخوانی، دل حضرت زینب (س) را قرص کردند و پیمان بستند که تا آخرین نفر، پای امام خود بایستند. مردم ما نیز امروز با حضورشان در صحنه، اثبات میکنند که آماده جانفشانی برای تبعیت از رهبری هستند. این عهد، مهمترین پیامی است که باید منتقل شود.
یراقبافان همچنین با اشاره به پیام اخیر رهبر انقلاب درباره وحدت، بر نقش کلیدی رسانه ملی در این زمینه تأکید کرد: نکته چهارم و شاید مهمترین نکته، وحدت است. دشمنان، با هزینههای گزاف، به دنبال ایجاد اختلاف در جامعه هستند. دیدیم که متأسفانه تا حدودی هم موفق شدند، مثلاً اختلافاتی که در پلاکاردهای مردمی یا رویکردهای سیاسی بروز میکند. رسانه ملی باید تلاش بسیار زیادی بکند تا وحدت حول محور سیدالشهدا (ع) را تقویت کند. همان چیزی که در گذشته با تعبیر «حب الحسین یجمعنا» گفته میشد. کار ویژه رسانه ملی امسال باید تقویت این وحدت از طریق محبت امام حسین (ع) باشد.
وی در ادامه گفت: تلویزیون باید تلاش کند تا محتواهای ارزشمند خود، چه درباره غدیر، عاشورا، امام حسین (ع)، ایران یا هر موضوع دیگری را در قالبی جذاب، مورد پسند و متناسب با ذائقه مخاطب امروزی ارائه دهد.
البته که روضهها و منبرها جای خود را دارند، اما کافی نیستند. برنامهای مانند «حسینیه معلی» نشان داد که پرداختن به موضوع با فرم و شکلی متفاوت، حتی در قالبی که تکراری به نظر میرسد، میتواند چقدر مورد استقبال قرار گیرد. نگرانی من این است که اگر این فرمهای جذاب، صرفاً با تکرار و بدون نوآوری ادامه یابند، ممکن است از اوج بیفتند؛ بنابراین، رسانه ملی باید با خلاقیت و نوآوری در فرم و شکل، محتوای غنی خود را به مخاطب امروزی نزدیکتر کند.
امیدآفرینی از مسیر روشنگری
امید حدادنسب، تهیهکننده تلویزیون که تولید برنامه «منم بچه مسلمان» را در کارنامه کاری خود دارد، درباره تفاوت محرم امسال با سالهای گذشته در فضای رسانهای و نقش رسانه ملی در بازنمایی این ایام و مؤلفههای یک برنامه موفق محرمی اظهار کرد: محرم اساساً یک واقعه مستند است و روایت آن هم باید مستندگونه باشد. محرم بهشدت به وقایع روز وابسته است و نمیشود آن را جدا از اوضاع اجتماعی و اتفاقات جاری دید. با توجه به رخدادهای اخیر، ازجمله فضای جنگی، حضور حماسی مردم و موضعگیریهای آنان، قطعاً امسال هم حالوهوای محرم و اربعین تحت تأثیر این رخدادها خواهد بود.
وی افزود: به نظر من، چه بخواهیم و چه نخواهیم، این فضا در تولیدات رسانه ملی هم بازتاب پیدا میکند. رسانه باید روایتگر حضور مردم باشد؛ هم در محرم و هم در اربعین. محور اصلی این روایت، مردماند؛ مردمیکه با حضورشان، با نوع مواجههشان با این مناسبتها و با واکنشهایشان، خودشان بخشی از روایت را میسازند. امسال خیابانها و قاب رسانه، متفاوتتر از سال قبل خواهد بود.
این تهیهکننده تلویزیون با اشاره به تغییر فضای اجتماعی در آستانه محرم و اربعین اظهار کرد: با نزدیک شدن به محرم و اربعین، خیابانها و فضای عمومی قطعاً شکل و شمایل متفاوتی به خود میگیرد. اگر رسانه بتواند همین تغییرات را بهصورت زنده یا مستند به تصویر بکشد، تفاوتی بسیار محسوس نسبت به سالهای قبل رقم میخورد. درواقع، این خودش یک ظرفیت مهم برای برنامهسازی است.
وی ادامه داد: علاوه بر برنامههای مستند، ساختارهای دیگری مثل برنامههای ترکیبی و داستانی هم میتوانند در این فضا نقش داشته باشند، اما به اعتقاد من، امسال بیش از هر چیز باید بر روایت مستند و واقعی از حضور مردم تمرکز شود.
حدادنسب در پاسخ به این پرسش که جهتگیری کلی رسانه ملی باید بیشتر امیدآفرینی باشد یا روشنگری و تبیین، گفت: به نظرم هدف اصلی باید امیدآفرینی باشد، اما روشنگری هم درنهایت به همان امیدآفرینی منتهی میشود. وقتی ما درست توضیح بدهیم که مسائل چگونه رخ میدهند و تحلیل صحیح ارائه کنیم، نتیجهاش افزایش امید خواهد بود؛ بنابراین بهتر است هدف اصلی را امیدآفرینی تعریف کنیم و از مسیر روشنگری و تبیین به آن برسیم.
این تهیهکننده تلویزیون درباره اینکه بازنمایی محرم و اربعین چگونه باید باشد تا از کلیشه فاصله بگیرد، توضیح داد: محرم و اربعین ذاتاً ظرفیت مستند دارند، چون وقایع آن در برابر چشم مردم و در لحظه اتفاق میافتد. در پیادهروی اربعین، در تجمعات مردمی و در عزاداریها، خود مردم روایتگر اصلی هستند. ما اگر بخواهیم فقط از دور این فضا را ثبت کنیم، کافی است آنچه را در حال وقوع است، به قاب رسانه بیاوریم.
وی افزود: کلیشه زمانی ایجاد میشود که ما از واقعیت فاصله بگیریم. درحالیکه مردم خودشان دارند روایت میکنند؛ از پلاکاردهایی که در دست دارند تا نوع حضورشان در اجتماعات، هرکدام پر از حرف و معناست. اگر رسانه بتواند این نشانهها را درست تحلیل و تفسیر کند و بگوید چرا مردم به این سمت گرایش پیدا کردهاند و چرا این موضوعات را برجسته کردهاند، تازه آنوقت کار جدی رسانهای انجام داده است.
حدادنسب در پاسخ به این پرسش که بزرگترین آسیب محتوای برنامههای محرم در سالهای اخیر چه بوده و امسال چه چیزی باید اصلاح شود، گفت: به نظر من، بخشی از برنامههای داستانی و سریالهایی که در سالهای گذشته ساخته شد، خیلی با حالوهوای محرم همخوانی نداشته است. شاید هدف این بود که برای بخشی از مخاطبانِ خارج از این فضا هم برنامهای ساخته شود تا اوقات فراغتشان پر شود، اما من شخصاً این رویکرد را نمیپسندم.
وی تصریح کرد: به نظرم در چنین مناسبتهایی نباید خیلی نگران ریزش مخاطب بود. این ایام خودشان ظرفیت و هویت مشخصی دارند و لازم نیست حتماً به هر قیمتی سراغ قالبهایی برویم که با حالوهوای محرم سنخیت ندارند. این تهیهکننده تلویزیون درباره دلایل توفیق برخی برنامههای مناسبتی گفت: یکی از دلایل توفیق بعضی از برنامهها این بود که از کلیشهها فاصله گرفتند. قبلاً ما خیلی از برنامهها را طوری میساختیم که همه چیز اتوکشیده، شستهورفته و خیلی رسمیباشد؛ انگار برای آنها یک شأن خاص و دستنیافتنی قائل میشدیم، درحالیکه لزومی نداشت.
بازخوانی عاشورا در آینه جنگ تحمیلی و مقاومت ملی
محسن نجفی سولاری، تهیهکننده تلویزیون که طی دو سه سال اخیر برنامه «از سرگذشت» را برای ایام محرم شبکه نسیم روی آنتن داشته، با اشاره به فرارسیدن ایام محرم و مختصات برنامهسازی برای آن اظهار کرد: امسال رویکرد برنامههای محرمیباید بیشازپیش به سمت تبیین و یادآوری دوران پرفرازونشیب جنگ تحمیلی سوق پیدا کند. از لحظه شهادت رهبر معظم انقلاب و مظلومیت کودکان در میناب تا تمام اتفاقاتی که کشور در روزهای نخست جنگ تجربه کرد؛ اینها کمتر از حوادث عاشورا نیستند و باید موردتوجه ویژه قرار گیرند. وی افزود: پیام اصلی رسانه ملی در محرم امسال باید این باشد که «آنچه بر ایران گذشت، تکرار تاریخ عاشورا بود.» این نکته، بهخصوص برای مخاطبان بینالمللی که شاهد این وقایع بودند، اهمیت دوچندانی دارد.
وی با بیان اینکه رسانه ملی باید هم امیدآفرین باشد و هم روشنگری کند، گفت: این دو مؤلفه لازم و ملزوم یکدیگرند. امیدآفرینی به این معنا که نشان دهیم ما مردمی از جنس مقاومت هستیم که دوباره میسازیم و آینده روشنی داریم؛ همانطور که در سه ماه گذشته این موضوع بهوضوح مشخص شده است.
نجفی سولاری افزود: از سوی دیگر، روشنگری و تبیین ابزار تحقق همین امید است. ما باید تمام جوانب را در برنامهسازی لحاظ کنیم و قصهها، روایتها و گویشهایی را انتخاب کنیم که هم امیدبخش باشند و هم نکات مهم را برای مخاطب تبیین کنند.
وی در پاسخ به این سؤال که چگونه میتوان شور حسینی را بدون کلیشهسازی در قاب رسانه به تصویر کشید، بیان کرد: محرم امسال دست ما برای روایت قصههای جذاب و شنیدنی پر است. شهدای ما، چه غیرنظامیان و چه رزمندگان، هرکدام استعارهای از فضای عاشورایی هستند. مؤلفههایی چون عدالت، صبر، ولایتپذیری، اخلاق، مقاومت و امید، همگی امسال در قاب تلویزیون میتوانند شور حسینی را پرشورتر بازنمایی کنند. با مرور حوادثی که بر کشورمان گذشت و پیوند زدن آن با وقایع عاشورا، مخاطب ارتباط عمیقتری برقرار خواهد کرد.
وی با بیان اینکه رسالت رسانه در این فضا، مشابه حرکت حماسی و تاریخی حضرت زینب (س) است، گفت: ما فرصت داریم رخدادها و ظلمهایی را که یزیدیان زمانه بر مردم روا داشتند، به تصویر بکشیم. همزمان، باید خیانتکاران و وطنفروشان خارج از کشور را که با وعدههایی مشابه وعدههای ابن زیاد، علیه کشورشان ایستادند نیز معرفی کنیم.
این تهیهکننده تلویزیون تأکید کرد: مردم گاهی به تسکین و مرهم نیاز دارند و گاهی به انگیزه و اقدام. برنامههای محرم امسال باید بتوانند هر دو نیاز را پوشش دهند؛ باید با روایت مقاومت و امید، هم تسکیندهنده باشیم و هم انگیزهبخش برای ادامه مسیر.
نجفی سولاری همچنین در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر اینکه به نظر شما بزرگترین آسیب محتوایی برنامههای محرمی در سالهای اخیر چه بوده و چه اصلاحاتی در برنامههای امسال ضروری است، گفت: به اعتقاد من، بزرگترین ایراد محتوایی، عدم ساخت جهان و فضای مناسب برای نسل جوان بوده است، چراکه برنامهها اغلب برای مخاطبان خاص هیئتی یا کسانی که مطالعه و پیشزمینه مذهبی دارند، ساخته شدهاند.
وی افزود: نسل جدید، خصوصاً دهه هشتادیها و نودیها، ممکن است حوصله مواجهه با ادبیات سنگین، کتاب یا منبرهای سنتی را نداشته باشند. امسال ضروری است که با زبان سادهتر، مثالهای امروزی و برشهای کوتاه و قابلهضم در فضاهای عمومی و شبکههای اجتماعی، مفاهیم عاشورا را به این نسل منتقل کنیم. نمایش «واقعیت ماجرا» با زبانی که آنها درک میکنند، بسیار حیاتی است.
این تهیهکننده با بیان اینکه مخاطب امروز، بهخصوص نسل جوان، نیاز به همذاتپنداری دارد، گفت: آنها میخواهند وقایع امروز پیرامون خودشان را در قالب ماجرای عاشورا ببینند و درک کنند. نیاز دارند که متوجه شوند آنچه امروز بر آنها یا جامعه میگذرد، تکرار همان تاریخ است. اگر بتوانیم با استفاده از مثالهای ملموس و زبان روز، این پیوند را برقرار کنیم، قطعاً پیام عاشورا بهتر منتقل خواهد شد.
نجفی سولاری با بیان اینکه برداشت غلط رایج، سنگین و پیچیده بودن درک عاشورا برای نسل جوان است، گفت: ما باید این برداشت را با ارائه مثالهای امروزی و قابلدرک اصلاح کنیم، مثلاً وقتی درباره مقاومت در برابر ظلم صحبت میکنیم، میتوانیم آن را به وقایعی که امروز در پیرامونمان شاهدشان هستیم، پیوند بزنیم یا وقتی درباره ارتباط مردم با رهبری صحبت میکنیم، آن را با حوادث امروز جامعه مقایسه کنیم. این انتقال واقعیت ماجرا با زبان ساده و امروزی، کلید درک بهتر عاشورا برای نسل جوان است.
مقاومت چندضلعی؛ پیامیکه محرم امسال باید روایت کند
علی مهدیان، کارشناس مسائل مذهبی با اشاره به وقایع خاص این روزها و فضای جنگی حاکم بر کشور، بر ضرورت بازتعریف نقش رسانه ملی در محرم تأکید کرد و گفت: رسانه باید از ظرفیت عاشورا برای روشنگری، امیدآفرینی و پیوند دادن معارف دینی با مسائل امروز جامعه استفاده کند.
وی معتقد است محرم امسال، بیش از هر زمان دیگری، فرصتی برای تبیین مفهوم مقاومت همهجانبه است؛ مقاومتی که تنها یک بُعد ندارد و باید اضلاع مختلف آن برای مخاطب روشن شود. مهدیان با بیان اینکه رسانه ملی در چنین فضایی میتواند نقش مهمی در آگاهیبخشی داشته باشد، اظهار کرد: به نظر من امسال رسانه ملی، با توجه به فضایی که کشور در آن قرار دارد، میتواند به مخاطب بگوید مقاومت فقط یک مفهوم تکبعدی نیست، بلکه چندضلعی است. باید اضلاع مقاومت را توضیح داد. اگر این روشنگری درست رخ دهد، خروجی آن باید امیدآفرینی باشد.
وی افزود: البته منظور از امید، امیدهای صرفاً روانشناسانه و ناپایدار نیست. ما باید ماجرا را روشن کنیم، واقعیتها را بگوییم، اما توجه داشته باشیم که این روشنگری درنهایت به امیدافزایی منتهی شود.
این کارشناس مذهبی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به بازنمایی شور حسینی در قاب تلویزیون گفت: شور حسینی سالهاست که در رسانه ملی دیده میشود، اما مهم این است چطور بازنمایی شود که کلیشهای نباشد و نسل جوان هم بتواند با آن ارتباط بگیرد. وی تأکید کرد که مخاطب برنامههای مذهبی نباید فقط به گروههای سنی بالاتر محدود شوند و افزود: ما معمولاً وقتی وارد این بحث میشویم، یک محدوده سنی خاص را در ذهن داریم؛ انگار شور حسینی بیشتر برای مخاطب ۴۰ سال به بالا طراحی میشود. درحالیکه فضای نوجوانها و جوانترها متفاوت است. اگر آنها را هم وارد این فضا کنیم، به نظرم خیلی جذابتر میشود.
مهدیان ادامه داد: مثلاً میشود مداحهایی را آورد که جوانها دوستشان دارند، هیئتهایی را نشان داد که خود جوانها به آنجا میروند، حالوهوایی را بازنمایی کرد که با زیست نوجوان و جوان امروز نزدیکتر باشد، حتی هیئتهای محلی خودشان. اینها اگر بیشتر دیده شود، قطعاً جذابتر خواهد شد.
مهدیان در پاسخ به این پرسش که بزرگترین آسیب محتوای برنامههای محرمی صداوسیما در سالهای اخیر چه بوده است، گفت: به نظر من یکی از بزرگترین آسیبها، بیارتباطی برخی محتواها با وضع موجود است.
این مشکل را میتوان با برنامهریزی و اتاق فکر برطرف کرد. میتوان اتاق فکرهایی تشکیل داد، از همین استادان، مداحان و چهرههایی که دعوتشده، استفاده کرد و ارتباط بین منبر، آموزههای اعتقادی، مسائل امروز، سبک زندگی و زیست اجتماعی و سیاسی مردم را بیشتر نشان داد. این کارشناس مذهبی تأکید کرد: تلویزیون در این مسیر گامهایی برداشته است، اما به باور من هنوز جای کار زیادی وجود دارد.
مهدیان در ادامه به برنامه «حسینیه معلی» اشاره کرد و آن را یکی از پربینندهترین برنامههای مذهبی تلویزیون دانست. او درباره دلایل توفیق این برنامه گفت: این برنامه چند ویژگی مهم دارد که باعث شد دیده شود. یکی از آنها استفاده از چهرههای شناختهشده حوزه بود. شما مثلاً سه، چهار مداح مشهور را در برنامه مینشاندید؛ چیزی شبیه بعضی برنامههای استعدادیابی که محورشان چهرهها هستند. این خودش یک عامل جذابیت بود.
وی ادامه داد: عامل دیگر، استفاده از خلاقیتهایی بود که در کف صحنه اتفاق میافتاد و قبلاً کمتر دیده شده بود. همینطور در دورههای جدید، از هیئتهای قومی و محلی از نقاط مختلف ایران استفاده شد و نوع عزاداری آنها نشان داده شد. اصل ایده، ایده خوبی بود.
شور و شعور حسینی؛ شرط اثرگذاری روایت عاشورا
حجتالاسلام رضا محمدی، کارشناس مسائل مذهبی درباره رسالت رسانه ملی در محرم با توجه به موقعیت کنونی اظهار کرد: به نظر من، رسانه ملی در محرم امسال چند وظیفه اساسی و مهم دارد. نخست اینکه باید علل و عوامل ماندگاری، پویایی و اثرگذاری روزافزون واقعه کربلا را برای مخاطب تبیین کند. چرا عاشورا برخلاف بسیاری از حوادث تاریخی، بعد از مدتی کمرنگ و فراموش نشده، بلکه هرچه زمان گذشته، زندهتر و اثرگذارتر شده است؟ این یک سؤال مهم است که رسانه باید به آن پاسخ بدهد.
وی ادامه داد: دوم اینکه باید بررسی شود چطور جامعه اسلامیکه با آن عظمت و با آن تربیت نبوی شکل گرفته بود، در کمتر از ۵۰ سال به چنین انحطاط و سقوطی رسید که جنایتی مثل کربلا در قلب سرزمین اسلامی و علیه فرزند پیامبر (ص) رخ داد. این هم محور بسیار مهمی است که هم گویندگان و هم برنامهسازان باید روی آن کار کنند.
این کارشناس مسائل مذهبی بیان کرد: به اعتقاد من، این دو محور ظرفیت تولید دهها برنامه تصویری و صوتی دارد؛ برنامههایی که میتواند به شکل گفتوگومحور، پرسش و پاسخ، یا حتی قالبهای ترکیبی ساخته شود و برای مخاطب کشش داشته باشد.
حجتالاسلام محمدی با بیان اینکه واقعه عاشورا فقط مربوط به گذشته نیست و باید با امروز هم تطبیق داده شود، گفت: ما در قرآن هم با این نگاه روبهرو هستیم که برای فهم کربلا باید سراغ قانونمندیهای تاریخ برویم. به نظر من، کربلای امروز ما شاید وسعتی بسیار بیشتر از کربلای سال ۶۱ داشته باشد. امروز هم جبهه حق و باطل در برابر هم قرار دارند، با این تفاوت که میدان درگیری گستردهتر شده است.
وی در پاسخ به این سؤال که به نظر شما بازنمایی شور حسینی در تلویزیون چگونه باید باشد تا کلیشهای نشود، گفت: این موضوع خیلی مهمی است. حقیقت قیام امام حسین (ع) یک حقیقت زنده، پویا و در حال رشد است. اینطور نیست که بگوییم یک حادثه ثابت و راکد بوده و همانجا متوقف شده است. اگر ما بپذیریم که عاشورا زنده است، باید بپذیریم که هر سال ابعاد تازهتری از آن قابلفهم و قابل بازنمایی است.
این کارشناس مسائل دینی با بیان اینکه بهمنظور جلوگیری از تکرار و کلیشه، باید محورهای رشد واقعه عاشورا را پیدا کنیم، گفت: یعنی فقط به بازخوانی مصائب اکتفا نکنیم، بلکه ببینیم این حادثه چه پیامهایی برای امروز ما دارد. به نظرم اگر صداوسیما بخواهد موفق باشد، باید هم «شور» را داشته باشد و هم «شعور» را. اگر بخش شعور در اولویت قرار بگیرد، هم از کلیشه فاصله میگیریم و هم بسیاری از آسیبها از بین میرود.
حجتالاسلام محمدی در ادامه با تأکید بر اینکه صداوسیما باید در کنار برنامههای احساسی، به آسیبشناسی هم بپردازد، گفت: رسانه ملی باید برنامههایی برای آفتزدایی و آسیبشناسی داشته باشد. در بعضی برنامهها و مداحیها، مواردی مطرح میشود که با شأن اهلبیت (ع) سازگار نیست؛ گاهی مقتلهایی خوانده میشود که نه با عقل جور درمیآید، نه با منطق و نه با مقام اهلبیت (ع). این موارد باید حذف شوند. همچنین بعضی سبکها و شیوههای اجرا، با فضای امروز و با ذائقه نسل جوان سازگار نیست. آهنگها و اجراها باید متین، موقر و متناسب با شأن عزاداری باشند. اینها همگی نیازمند بازنگری و دقت هستند.
وی همچنین ضمن اشاره به «حسینیه معلی» بهعنوان یکی از برنامههای موفق در محرم عنوان کرد: در توفیق این برنامه چند عامل دستبهدست هم داده است. از عواملی که بسیار مؤثر بوده، گروه پشتصحنه و کارشناسان برنامه هستند. در مواردی که من دیدم، مجریان تسلط کافی داشتند و جهتگیری فکری حاکم بر برنامه، بسیار معقول و منطقی بود؛ یعنی برنامه از حاشیه و افراط دور مانده است و همین عقلانیت، مخاطب را اقناع میکند.
وی تأکید کرد: نکته بعدی این است که انسانها فطرتاً زیباییپسند هستند. زیبایی هم فقط ظاهری نیست؛ ما زیبایی حسی داریم، زیبایی عقلی داریم و زیبایی معنوی. این برنامه توانسته است مراتب مختلف این زیباییها را در قالب آیینها و روضهها بهخوبی نشان دهد. وقتی مخاطب، جلوههایی از زیبایی قلبی و معنوی کربلا را در یک ساختارِ هنری ببیند، جذب آن میشود. درواقع «حسینیه معلی» توانسته از این گرایش فطری انسان به زیبایی، بهترین بهره را ببرد.