امید جلوداریان، خبرنگار و پژوهشگر حوزه زبان فارسی، در برنامه «همیشه مخاطب ۲» به تشریح جایگاه زبان فارسی در رسانه، تفاوت زبان معیار و زبان عامیانه، نقش صداوسیما در ترویج واژگان فارسی و همچنین فعالیتهای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی پرداخت.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، جلوداریان که بیش از دو دهه سابقه فعالیت در حوزه خبر و رسانه دارد، در ابتدای این گفتوگو با اشاره به تغییر اولویتهای خبری در شرایط بحرانی گفت: خبر نیز مانند هر پدیده رسانهای تابع شرایط روز است. در مقاطعی که کشور با رخدادهای مهم سیاسی، نظامی یا امنیتی مواجه میشود، طبیعی است که سهم بیشتری از آنتن به این موضوعات اختصاص پیدا کند. در چنین شرایطی، خبرهای نرمتر که جنبههای فرهنگی، ادبی یا سرگرمی دارند، به حاشیه رانده میشوند.
وی با اشاره به تحولات ماههای اخیر افزود: در هفتهها و ماههای گذشته بخش مهمی از گزارشهای خبری به موضوعات جنگ، سیاست و مسائل اقتصادی اختصاص داشته است. این موضوع باعث شده گزارشهایی که ماهیت فرهنگی یا ادبی دارند کمتر فرصت دیده شدن پیدا کنند. بااینحال در سالهای گذشته گزارشهای متعددی در بخش خبری ۲۰:۳۰ تهیه کردهام که به موضوعاتی همچون زادروز شاعران و نویسندگان، رویدادهای ادبی و مسائل مرتبط با زبان فارسی اختصاص داشته است. برای نمونه گزارشهایی درباره عماد خراسانی و دیگر چهرههای ادبی کشور تهیه شده که با استقبال مخاطبان نیز مواجه شدهاند
23 سال فعالیت در حوزه خبر با تمرکز بر زبان فارسی
جلوداریان با اشاره به سابقه حرفهای خود اظهار کرد: ۲۳ سال است که در حوزه خبر فعالیت میکنم و تقریباً تمام فعالیتهای من با رشته تحصیلیام یعنی زبان و ادبیات فارسی ارتباط داشته است. بخش مهمی از کار ما به ویرایش زبانی، فنی و صوری متون رسانهای مربوط میشود. گاهی ممکن است مسئلهای به ظاهر ساده مانند نحوه نگارش یک واژه، چسبیده یا جدا نوشتن آن و یا انتخاب شکل درست یک اصطلاح، موضوع بررسی و تصمیمگیری قرار گیرد.
وی در ادامه به فعالیتهای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی در سازمان صداوسیما اشاره کرد و گفت: این مرکز با مدیریت علیرضا قزوه، شاعر و نویسنده شناختهشده کشور، فعالیت میکند و حدود ۱۲ عضو دارد. وظیفه این مجموعه رصد زبانی برنامههای سازمان، ارائه پیشنهادهای اصلاحی، تولید آثار پژوهشی، تدوین منابع آموزشی و برگزاری همایشهای مرتبط با زبان و ادبیات فارسی است.
زبان معیار؛ زبان رسمی رسانه
یکی از محورهای اصلی این گفتوگو، بررسی گونههای مختلف زبان فارسی و جایگاه آنها در رسانه بود. جلوداریان دراینباره توضیح داد: در زبانشناسی، گونههای مختلفی از زبان را میتوان شناسایی کرد؛ از زبان عامیانه و محاورهای گرفته تا زبان رسمی، معیار و ادبی. در میان این گونهها، زبان معیار همان زبانی است که در دانشگاهها، رسانههای رسمی و مکاتبات اداری استفاده میشود.
وی تأکید کرد: در رسانه ملی موظفیم از زبان معیار استفاده کنیم و اصولاً استفاده از زبان عامیانه در بخشهای خبری مجاز نیست. حتی مخاطب نیز چنین انتظاری از رسانه رسمیکشور ندارد. البته برخی قالبهای رسانهای مانند برنامههای گفتوگومحور یا بخشهایی از برنامه ۲۰:۳۰ به سمت زبان محاورهای حرکت کردهاند که تا حدی قابل پذیرش است، اما میان زبان محاوره و زبان عامیانه تفاوت وجود دارد. زبان عامیانه جایگاهی در خبر ندارد.
جلوداریان افزود: در فضای مجازی آزادی عمل بیشتری وجود دارد و افراد میتوانند از زبان محاورهای یا عامیانه استفاده کنند، اما رسانه ملی وظیفه دیگری بر عهده دارد. البته در فیلمها، سریالها و آثار نمایشی ممکن است به اقتضای شخصیتها و فضای داستان از زبان کوچه و بازار استفاده شود، اما در حوزه خبر و بسیاری از برنامههای رسمی چنین امکانی وجود ندارد.
این پژوهشگر زبان فارسی در ادامه به نمونههایی از برنامههای تلویزیونی اشاره کرد که به دلیل ماهیت خود از واژگان رایج میان نسل جوان بهره گرفتهاند.
وی گفت: برنامههایی مانند «نگهبانان خورشید» به دلیل مخاطبشناسی خاص خود، از برخی اصطلاحات رایج در میان نسل زد استفاده میکردند. در چنین مواردی ماهیت برنامه اقتضا میکند که زبان به مخاطب نزدیکتر شود، اما باز هم این موضوع باید در چارچوبهای حرفهای و رسانهای صورت گیرد.
مأموریت ما زبان فارسی است، نه همه حوزهها
جلوداریان در پاسخ به درخواستهایی که از او برای ورود به سایر حوزههای اجتماعی و اقتصادی مطرح میشود، توضیح داد: بسیاری از مخاطبان از من میخواهند مسائل اقتصادی، اجتماعی یا مدیریتی را نیز پیگیری کنم، اما پاسخ من همیشه این بوده که هر فرد باید در حوزه تخصصی خود فعالیت کند. مسئولیت من زبان فارسی است و در همین زمینه تلاش میکنم اثرگذار باشم. در رسانه نیز هر حوزه خبرنگاران و کارشناسان تخصصی خود را دارد.
وی درعینحال تأکید کرد که نقد درونسازمانی را ضروری میداند و افزود: همانطور که از مدیران و مسئولان انتظار پاسخگویی داریم، باید خودمان نیز نقدپذیر باشیم. در موارد مختلف از همکاران، مدیران و حتی رویکردهای موجود در رسانه انتقاد کردهام. معتقدم اصل «سوزن به خود و جوالدوز به دیگران» همچنان یک اصل معتبر در فعالیت رسانهای است.
حمایت فرهنگستان و پشتوانه قانونی
این روزنامهنگار با اشاره به همکاری خود با فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی گفت: یکی از گزارشهایی که در سالهای اخیر تهیه کردهام، مجموعه «زبان معیار» بود که با استقبال غلامعلی حدادعادل نیز مواجه شد. او از حامیان جدی این رویکرد است و حمایتهایش به پیشبرد این فعالیتها کمک کرده است.
جلوداریان تأکید کرد که فعالیتهای حوزه پاسداشت زبان فارسی صرفاً مبتنی بر سلیقه شخصی نیست، بلکه پشتوانه قانونی دارد و تأکید کرد: مبنای فعالیت ما قانون است. قانون ممنوعیت بهکارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه که در سال ۱۳۷۵ در مجلس شورای اسلامی تصویب شده، چارچوب اصلی فعالیتهای ما را مشخص میکند. ما موظفیم در چارچوب این قانون عمل کنیم.
عربی مهاجم نیست
جلوداریان در بخش دیگری از این گفتوگو به یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات حوزه زبان فارسی پرداخت؛ یعنی نسبت زبان فارسی با زبان عربی. وی دراینباره توضیح داد: برخلاف برخی برداشتهای رایج، قانون صراحتاً زبان عربی را در زمره زبانهای بیگانه قرار نداده است. از سوی دیگر، ما در زبان فارسی عنادی با زبان عربی نداریم. بسیاری از واژههای عربی طی قرنها در زبان فارسی جذب شدهاند و امروز بخشی از ساختار زبانی ما محسوب میشوند.
این پژوهشگر یادآور شد: در واقع در حدود ۵۰۰ سال گذشته ورود واژگان عربی به فارسی روند چشمگیری نداشته و دو زبان در کنار یکدیگر رشد کردهاند، اما درباره زبانهایی مانند انگلیسی و فرانسه وضعیت متفاوت است. این زبانها در دوره معاصر بیشترین تأثیر را بر واژگان فارسی داشتهاند و در برخی موارد حتی موجب کنار رفتن واژههای فارسی شدهاند.
جلوداریان تأکید کرد که هدف اصلی زبان، انتقال پیام است و نباید در فرایند پاسداری از زبان فارسی به افراط دچار شد. قرار نیست واژههای دشوار و مهجور گذشته را دوباره وارد مکالمات روزمره مردم کنیم. زبان زمانی موفق است که بتواند پیام را بهدرستی منتقل کند. البته باید برای حفظ واژههای فارسی تلاش کرد، اما این کار باید متناسب با نیاز و فهم مخاطب انجام شود.
این روزنامهنگار اضافه کرد: بسیاری از مقاومتها در برابر واژههای تازه، ناشی از عادت ذهنی است. حافظه زبانی جامعه به برخی واژگان خو گرفته است. اگر واژههای فارسی بهدرستی انتخاب و بهصورت مستمر استفاده شوند، به مرور زمان برای مخاطبان آشنا خواهند شد و جای خود را در زبان باز خواهند کرد
صداوسیما و جا انداختن واژههای فارسی
جلوداریان بخش دیگری از سخنان خود را به تجربههای موفق رسانه ملی در ترویج واژگان فارسی اختصاص داد. وی گفت: در سالهای اخیر اقدامات مثبتی در این زمینه انجام شده است. بسیاری از مجریان و برنامهسازان امروز نسبت به گذشته کمتر از واژههای انگلیسی استفاده میکنند. نمونه موفق آن واژه «سکو» است که به جای پلتفرم مورد استفاده قرار گرفت و در فضای رسانهای جا افتاد.
وی افزود: نمونههای دیگری نیز وجود دارد. برای مثال واژه «پادپخش» بهعنوان معادل فارسی پادکست پیشنهاد شد. برخی واژهها به دلیل پذیرش عمومی موفقتر هستند و برخی دیگر کمتر مورد استقبال قرار میگیرند. در هر صورت اگر واژهای درست انتخاب شود و رسانه از آن به شکل مستمر استفاده کند، امکان جا افتادن آن در میان مردم وجود دارد.
جلوداریان با اشاره به نقش فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی تأکید کرد: در بسیاری از موارد، واژهسازی زمانی موفق است که نیاز واقعی مخاطب را برطرف کند. همانطور که در گذشته برای واژههایی مانند وبگاه به جای وبسایت تلاش شد، امروز نیز میتوان برای مفاهیم جدید معادلهای فارسی مناسب ارائه کرد.