واکاوی ابعاد فنی و حقوقی همکاری راهبردی سازمان صداوسیما و شرکت آب‌وفاضلاب استان تهران در مدیریت مصرف

استان تهران در سال‌های اخیر با چالش بی‌سابقه‌ای در تأمین آب شرب مواجه بوده است. قرار گرفتن کشور در دوره‌های متمادی خشکسالی و عدم مدیریت بهینه مصرف، منجر به کاهش شدید منابع آبی پایتخت شده است. در همین راستا، الزامات قانونی جدیدی برای تمام دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شده که بر نصب ادوات کاهنده مصرف و همکاری با شرکت آب‌وفاضلاب (آبفا) تأکید دارد.

به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، بررسی پیامدها و فواید اجرای این الزامات، نیازمند نگاهی کارشناسی است. در این گفت‌وگو، همراه با مهندس سالور مرزوقی، مدیر برق و انرژی اداره‌کل ساختمان و تأسیسات در معاونت توسعه و فناوری رسانه، به واکاوی این موضوع می‌پردازیم.

با توجه به تشدید کم‌آبی در استان تهران، وضعیت کنونی منابع آب شرب را چگونه ارزیابی می‌کنید و چرا مدیریت مصرف به یک ضرورت فوری تبدیل شده است؟

ما با یک بحران مرکب روبه‌رو هستیم. ازیک‌سو، تغییر اقلیم و کاهش نزولات جوی، ورودی سدها و سفره‌های زیرزمینی تهران را به‌شدت کاهش داده است و مطالعات هیدرولوژیکی نشان می‌دهد متوسط بارش سالانه در حوضه آبریز تهران حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است. ازسوی‌دیگر، فرسودگی شبکه‌های زیرساختی، الگوی مصرف سنتی و عدم به‌کارگیری فناوری‌های نوین، فشار را بر شبکه توزیع دوچندان کرده است.

وقتی منابع آب شرب تهران به‌شدت کاهش می‌یابد، این موضوع مستقیماً بر بهداشت عمومی، ثبات اجتماعی و تداوم فعالیت‌های اداری و اقتصادی اثر می‌گذارد. بنابراین، الزام دستگاه‌های اجرایی به نصب ادوات کاهنده و مدیریت مصرف، یک اقدام پیشگیرانه برای جلوگیری از فروپاشی سیستم تأمین آب در پیک مصرف تابستان است.

علم هیدرولیک شهری نشان می‌دهد که کاهش ۲۰ درصدی مصرف در بخش اداری، می‌تواند فشار وارد بر شبکه توزیع را در ساعات اوج مصرف تا ۳۵ درصد کاهش دهد. در سازمان صداوسیما، هدف کمی خود را کاهش ۳۰ درصدی مصرف آب در ساختمان‌های پردیس جام‌جم تا پایان سال جاری تعیین کرده‌ایم و بنا داریم طی شش ماه، ۸۰ درصد شیرآلات را به پرلاتور مجهز کنیم.

بخشنامه‌ها و الزامات نظارتی جدید چه تکالیف مشخصی را برای دستگاه‌های اجرایی ایجاد کرده‌اند و دلیل این سطح از حساسیت و جدیت در اجرای آن‌ها چیست؟

این الزامات براساس قوانین بالادستی و با استناد به اختیارات نهادهای نظارتی ابلاغ شده‌اند که به آن‌ها وزن و ضمانت اجرایی بالایی می‌دهد. این یعنی موضوع از حالت توصیه‌ای خارج و به یک تکلیف قانونی آمره تبدیل شده است. نهادهای نظارتی اعلام کرده‌اند که عملکرد دستگاه‌ها را ازطریق اخذ اطلاعات مصارف از شرکت آب‌وفاضلاب و بازدیدهای سرزده و میدانی رصد خواهند کرد.

این رویکرد در کنار جرائم و هزینه‌های فراوان مصارف غیرمتعارف، باعث شده تا مدیران ارشد دستگاه‌ها، مدیریت مصرف آب را در اولویت فعالیت‌های خود قرار دهند. اهتمام شایسته معاونت توسعه و فناوری رسانه و اقدامات مؤثر اداره‌کل ساختمان و تأسیسات برای ایجاد همکاری با آبفا دقیقاً در همین راستا شکل گرفت تا علاوه‌بر تحقق تکالیف قانونی، به‌عنوان یک الگوی موفق در این حوزه شناخته شویم.

ادوات کاهنده مصرف آب چه تجهیزاتی را شامل می‌شوند و این ابزارها از نظر فنی چگونه می‌توانند بدون کاهش محسوس کیفیت، مصرف آب را پایین بیاورند؟

ادوات کاهنده مصرف، قطعات مهندسی‌شده‌ای هستند که براساس اصول دینامیک سیالات طراحی شده‌اند. مهم‌ترین آن‌ها پرلاتور یا هوادهنده‌ها هستند که در خروجی شیرآلات نصب می‌شوند. این قطعات با تزریق حباب‌های هوا به جریان آب، حجم ظاهری و فشار آب را حفظ می‌کنند، اما دبی (میزان حجمی) آب خروجی را تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهند.

ازنظر فنی، وقتی آب با هوا مخلوط می‌شود، انرژی جنبشی جریان حفظ شده، اما حجم مایع کاهش می‌یابد. این پدیده براساس اصل برنولی و معادلات پیوستگی جریان توضیح داده می‌شود. علاوه‌بر این، نصب فلاش‌تانک‌های دوزمانه (Dual Flush) در سرویس‌های بهداشتی، استفاده از سردوش‌های کاهنده با دبی شش تا ۹ لیتر در دقیقه (به جای ۱۵ تا ۲۰ لیتر) و شیرآلات اهرمی‌با کارتریج‌های سرامیکی دقیق، از دیگر الزامات فنی است. این تجهیزات دقیقاً همان «ظرفیت‌های فنی» هستند که بر بهره‌گیری از آن‌ها تأکید شده است.

در کنار نصب ادوات کاهنده، اقداماتی مانند کنترل نشتی شیرآلات، جلوگیری از سرریز فلاش‌تانک‌ها و بازدیدهای دوره‌ای از تأسیسات چه نقشی در مدیریت مؤثر مصرف آب دارند؟

این موارد، مکمل‌های حیاتی برای ادوات کاهنده هستند. نصب یک شیر کاهنده، زمانی بی‌فایده است که همان شیر یا فلاش‌تانک مجاور آن دچار نشتی پنهان باشد. یک فلاش‌تانک که فنر یا شناور آن خراب باشد و آب به‌صورت سرریز وارد کاسه توالت شود، می‌تواند روزانه ۲۰۰ تا ۴۰۰ لیتر آب شرب را بدون هیچ‌گونه استفاده‌ای به فاضلاب بفرستد.

از دیدگاه مهندسی، نشتی‌های پنهان (Hidden Leaks) در شبکه داخلی ساختمان‌ها می‌توانند تا ۲۵درصد از کل مصرف آب را تشکیل دهند. بازدید منظم از تأسیسات مصرف آب که به آن اشاره شده، درواقع پیاده‌سازی سیستم «نت» (نگهداری و تعمیرات) پیشگیرانه است. تیم‌های تأسیساتی با همکاری کارشناسان آبفا، گاه به‌صورت دوره‌ای و با استفاده از دستگاه‌های نشت‌یاب آکوستیک و جریان‌سنج‌های دیجیتال، شبکه آب‌رسانی را پایش می‌کنند. این اقدام، هدررفت فیزیکی آب را کاهش می‌دهد.

در توصیه‌های فنی، بر استفاده از سایبان برای برخی سیستم‌های سرمایشی نیز تأکید شده است. این موضوع چه نسبتی با کاهش مصرف آب دارد؟

این یک نکته بسیار ظریف و فنی است که نشان‌دهنده عمق نگاه کارشناسی است. بسیاری از ساختمان‌های اداری در تهران از سیستم‌های سرمایشی تبخیری(کولرهای آبی) یا برج‌های خنک‌کننده (Cooling Towers) در چیلرها استفاده می‌کنند. این سیستم‌ها به‌شدت آب‌بر هستند.

وقتی کولرهای آبی یا برج‌های خنک‌کننده در معرض تابش مستقیم آفتاب باشند، دمای محیط اطراف آن‌ها بالا رفته و راندمان تبخیر کاهش می‌یابد؛ درنتیجه، دستگاه برای ایجاد همان میزان سرمایش، باید آب بسیار بیشتری مصرف کند. ازنظر ترمودینامیکی، نصب سایبان یا جانمایی صحیح این تجهیزات در سایه، دمای هوای ورودی را پنج تا شب درجه سانتی‌گراد کاهش داده و راندمان را تا ۲۰درصد بالا می‌برد. این یعنی کاهش چشمگیر مصرف آب و هم‌زمان کاهش مصرف برق. این دقیقاً همان مفهوم «هم‌افزایی آب و انرژی» (Water-Energy Nexus) است.

در حوزه نگهداری فضای سبز ادارات، چه راهکارهایی برای کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری آبیاری قابل اجراست؟

دو راهکار کلیدی وجود دارد: اول، انتخاب زمان آبیاری در اوایل روز یا شب و دوم، عدم استفاده از آب شرب جهت آبیاری. ازنظر علمی، آبیاری در ظهر تابستان باعث می‌شود بخش عظیمی از آب قبل از نفوذ به ریشه، تبخیر شود. مطالعات نشان می‌دهد که با تغییر زمان آبیاری به ساعات خنک روز (قبل از ساعت ۸ صبح یا بعد از عصر)، راندمان آبیاری تا ۳۰درصد افزایش می‌یابد و تبخیر سطحی به حداقل می‌رسد. اما راهکار اصلی، قطع استفاده از آب شرب است. اداره‌کل تأسیسات در بخش‌هایی از فضای سبز پردیس جام‌جم، سیستم‌های آبیاری قطره‌ای تعبیه کرده که به‌کارگیری این شیوه و بهره‌برداری از شبکه مذکور، مانع هدررفت منابع آب خام خواهد شد.

شرکت آب‌وفاضلاب در این فرایند چه نقشی ایفا می‌کند و داده‌های مصرفی این شرکت چگونه می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر در مدیریت مصرف آب کمک کند؟

آبفا به‌عنوان متولی اصلی شبکه آب‌وفاضلاب استان تهران، دارای داده‌های کلان و دقیقی از الگوی مصرف هر مشترک است. طبق الزامات نظارتی، رصد عملکرد دستگاه‌ها ازطریق اخذ اطلاعات مصارف از شرکت آب‌وفاضلاب انجام می‌شود.

طی سنوات گذشته در اداره‌کل ساختمان و تأسیسات، به دنبال ایجاد سامانه پایش جامع و برخط متصل به کنتورهای فرعی هوشمند آب هستیم. در حال حاضر حدود ۲۰ ساختمان در پردیس جام‌جم به این سنجشگرها تجهیز شده است. درخواست‌های متعددی مبنی‌بر نصب سنجشگرهای هوشمند در انشعابات اصلی صداوسیما در استان تهران مطرح شده که در صورت نصب و دسترسی به این داده‌ها، این امکان را خواهیم داشت که دقیقاً مشخص کنیم در چه ساعاتی از شبانه‌روز اوج مصرف داریم (Peak Demand).

با تحلیل این داده‌ها و استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین، ما می‌توانیم نشت‌های پنهان در شبکه داخلی را شناسایی کنیم و برنامه‌های آموزشی خود را برای کارمندان دقیقاً در ساعاتی که مصرف بی‌رویه رخ می‌دهد، هدف‌گذاری کنیم. علاوه‌بر این، سیستم مدیریت ساختمان (BMS) به ما امکان پایش لحظه‌ای، اعلام هشدار خودکار در صورت نشتی یا مصرف غیرعادی و حتی قطع خودکار آب در ساعات غیراداری را می‌دهد. این هم‌افزایی داده‌محور، قلب تپنده موفقیت این طرح است. علم مدیریت مصرف مدرن بر پایه اندازه‌گیری، تحلیل و اقدام استوار است.

تشکیل کنسرسیوم نجات آب

همکاری میان صداوسیما و شرکت آب‌وفاضلاب چه مزیت‌هایی نسبت به اقدامات پراکنده و موردی ایجاد می‌کند؟

آبفا دارای دانش فنی، داده‌های آماری و تجربه اجرایی در شبکه است، اما دسترسی مستقیم و نفوذ در بافت اماکن اداری، مسکونی بزرگ یا صنعتی نیازمند یک بازوی اجرایی داخلی است. این همکاری یک مدل برون‌سپاری هوشمند است. آبفا نظارت فنی و تأمین استانداردها و نصب ادوات کاهنده را بر عهده می‌گیرد و اداره ما با استفاده از ساختار مدیریتی خود، تسهیل‌گری، فرهنگ‌سازی و پایش مستمر را در مقیاس وسیع انجام می‌دهد.

 این هم‌افزایی باعث می‌شود سرعت اجرا بالا برود و از دوباره‌کاری‌ها جلوگیری شود. ما در اینجا یک کنسرسیوم نجات آب تشکیل داده‌ایم که می‌تواند به‌عنوان پایلوت برای سایر دستگاه‌های اجرایی الگوسازی شود. در بسیاری از کلان‌شهرهای جهان مانند سیدنی و سنگاپور، سازمان‌های دولتی ملزم به کاهش ۲۵ تا ۴۰ درصدی مصرف آب شده‌اند و با همین روش‌ها موفق شده‌اند؛ ما نیز می‌توانیم این تجربه را بومی‌سازی کنیم.

در مسیر اجرای این الزامات، با چه چالش‌ها و موانعی مواجه بوده‌اید و برای رفع آن‌ها چه تدابیری اندیشیده شده است؟

مهم‌ترین چالش‌ها، تأمین بودجه برای تجهیزات، مقاومت پرسنل در تغییر عادت‌های مصرف و هماهنگی بین‌بخشی بوده است. برای بودجه، توجیه اقتصادی با نرخ بازگشت سرمایه (هر ریال هزینه، پنج ریال صرفه‌جویی) را به مدیریت ارشد ارائه دادیم. برای فرهنگ‌سازی، جلسات آموزشی چهره‌به‌چهره و تولید محتوای کوتاه اطلاع‌رسانی در محیط کار اجرا شد. برای هماهنگی، یک کارگروه مشترک با آبفا تشکیل دادیم که هفتگی وضعیت را رصد می‌کند. همچنین صداوسیما با تولید برنامه‌های تأثیرگذار، پیام مدیریت مصرف را به میلیون‌ها بیننده منتقل می‌کند و این، نیروی مضاعفی برای تغییر الگوی مصرف در کل جامعه است.

اگر بخواهید در پایان، پیامی‌به مدیران دستگاه‌ها و نهادهایی بدهید که هنوز در اجرای این الزامات تعلل دارند، آن پیام چیست؟

معتقدم دوران آزمون‌وخطا به پایان رسیده است. نهادهای نظارتی با ابزارهای قانونی خود و شرکت آب‌وفاضلاب با ابزارهای فنی و داده‌محور خود، به‌صورت هم‌زمان در حال رصد عملکرد همه دستگاه‌ها هستند. ادامه تعلل، نه‌تنها منجر به پیگرد قانونی مدیران خواهد شد، بلکه در تابستان‌های پیش‌رو، این دستگاه‌ها با قطعی‌های مکرر آب و افت شدید فشار مواجه خواهند شد که اختلال در خدمات‌رسانی به مردم را در پی دارد.

نصب ادوات کاهنده و مدیریت مصرف، یک هزینه نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری با نرخ بازگشت بسیار سریع است. مطالعات اقتصادی نشان می‌دهد که هر ریال هزینه برای نصب ادوات کاهنده، تا پنج ریال صرفه‌جویی در هزینه‌های آب و انرژی را به همراه دارد.

باید به‌جای نگاه به آب به‌عنوان یک کالای ارزان و در دسترس، به آن به‌عنوان یک سرمایه استراتژیک ملی نگاه کنیم. انجام این امور، میان‌بری برای عبور از این بحران و دستیابی به پایداری در ارائه خدمات است.