انقلاب اسلامی ایران که امروز به چهلوهفتمین سال عمر خود رسیده، از نخستین روزهای پیروزی تاکنون، فرازونشیبهای متعددی را پشتسر گذاشته است؛ انقلابی که با آرمانهایی بلند و چندلایه شکل گرفت: از مبارزه با امپریالیسم و سلطهستیزی تا مطالبه آزادی، عدالت اجتماعی و باززندهسازی اسلامِ واقعی در سپهر عمومی.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، بنیانگذار انقلاب، امام خمینی(ره) نهتنها بر ضرورت پیگیری این اهداف تأکید داشت، بلکه هشدار میداد به حد موجود قانع نباشیم و همواره برای زنده نگه داشتن روح انقلاب تلاش کنیم. انقلابی که اگر به امر روزمره و مناسکی تقلیل یابد، از معنا تهی میشود و اگر به گفتوگویی زنده با نسلهای تازه بدل شود، میتواند همچنان الهامبخش و راهگشا باشد. اکنون نیز در میانه یک نبرد تمدنی، روایتی و رسانهای، نقش رسانه ملی بهعنوان مرجع روایت ملی، در بازنمایی تصویر امام(ره) بهگونهای باورپذیر، انسانی و بهدور از اسطورهسازی و تقدسگرایی افراطی و در معرفی خود انقلاب برای نسل جدید، بهزبانی قابلفهم، مسئلهمحور و پاسخگو تعیینکننده است و میتواند کمک کند تا پرسشها و شبهات امروز جوانان و نوجوانان جدی گرفته و برطرف شود. فاصله بین تجلیل و روایت دقیق تاریخی و میان نمادسازی و گفتوگوی صادقانه با واقعیتها، همان مرزی است که کیفیت خروجی رسانه را روشن میکند؛ اینکه آیا روایت رسمی میتواند اعتماد مخاطب را جلب کند و به تجربه زیسته او نزدیک شود یا در کلیشهها به فرایندی فرسایشی برسد. در این گزارش، با جمعی از برنامهسازان و مدیران صداوسیما گفتوگو کردهایم تا ارزیابی کنیم تصویری که از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن ارائه میشود، تا چه حد با انتظار مخاطب امروز همخوان است و اینکه معرفی بنیانگذار انقلاب در رسانه ملی، از سطح نمادین فراتر رفته و به فهمی زنده و چندلایه نزدیک شده یا خیر. این گفتوگوها بر آن است تا شکافهای موجود، ظرفیتهای مغفولمانده و راههای بازتعریف روایت انقلاب برای آینده را روشن کند.
روایت مستمر واقعیت انقلاب؛ نیاز روز مخاطب
مهدی آذرمکان، قائممقام معاون صدا معتقد است دستاورد انقلاب اسلامی اتکای واقعی به مردم کشور است. مردمی بودن کمک کرده است که در مقاطع حساس تاریخ، انقلاب اسلامی ایران از هر نوع گزندی حفاظت شود. دراینمیان، رسانه ملی باید در طول سال نیز از مردم و مؤلفههایی که انقلاب اسلامی ایران را تشکیل دادهاند، صحبت کند. آذرمکان درهمینباره گفت: حضرت امام خمینی(ره) شخصیتی ویژه و ماندگار است و با بسیاری از شخصیتهای مهم تاریخ دنیا تفاوتهای بزرگی دارد. امام عارف، فیلسوف، مرجع تقلید، عالم سرشناس شیعی و اندیشمندی سیاسی بود و توانست انقلابی را به ثمر برساند که حیاتش مستمر باشد.
وی تصریح کرد: در تمام این سالها شاهد بودیم که انقلاب اسلامی ایران با معماری بیبدیل بنیانگذارش، هرگز از مسیر خود منحرف نشده و حقیقت آن نیز به اتمام نمیرسد. نیم قرن از وقوع انقلاب اسلامی ایران گذشته و بهفضل الهی، حیاتش ادامه خواهد داشت. امام خمینی(ره) یک شخصیت ویژه و چندوجهی است و بهسادگی نمیتوان روایتش کرد. ما هرچه از امام و عرفان، تسلط ادبی و فقهی ایشان بگوییم، کافی نیست. البته که در این سالها کارهای متعددی انجام شده و همکاران حوزه سیاسی در صداوسیما، بارها مستندهای درخور تأملی تهیه کردهاند، مانند مستند «سیره عملی امام روحالله» و سایر گزارشهای ویژهای که دراینخصوص تولید شده است.
آذرمکان با بیان اینکه در تولیدات معاونت صدا، به انقلاب اسلامی، دستاوردهای آن و شخصیت امام خمینی(ره) بهخوبی پرداخته شده است، توضیح داد: شبکههای رادیویی در طول سال به شخصیت امام میپردازند و حتی رادیوهای ایران، پیام، جوان و… روزانه سخنرانیهای ایشان را پخش میکنند و نگاهی صرفاً مناسبتی به این موضوع بر تولیدات رادیو حاکم نیست.
قائممقام معاون صدا اضافه کرد: رسانه بهمناسبتهای مختلف سعی کرده جنبههای متفاوت انقلاب و نظام جمهوری اسلامی ایران را معرفی کند، بهویژه در ایام دهه فجر که اوج مستندسازی و روایت تاریخ شفاهی انقلاب و ایران معاصر است. انقلاب ما مانند شخصیت پیچیده و ویژه بنیانگذارش، منحصربهفرد و پیچیده است و با دیگر انقلابها که عمرشان کوتاه است و به تحریف کشیده میشوند، تفاوتهای جدی دارد. دستاورد انقلاب اسلامی اتکا به مردم است. مردمی بودن کمک کرده است که در مقاطع حساس تاریخ، انقلاب اسلامی ایران از هر نوع گزندی محافظت شود.
وی تأکید کرد: ما باید در رسانه ملی از مردم و مؤلفههایی که انقلاب اسلامی ایران را تشکیل دادهاند، در طول سال صحبت کنیم و جلوی مناسبتزدگی آن را بگیریم. روایت مستمر واقعیت انقلاب از نیازهای روز مخاطب نیز هست. مردم نیز به افزایش آگاهی خود از دستاوردهای انقلاب، تاریخ و حوادثی که پشتسر گذاشتهایم، علاقه دارند و وظیفه رسانه ملی است که دراینزمینه تلاش کند. در این سالها و در دوره تحول بحث انعکاسِ مردمی بودن انقلاب اسلامیبیش از گذشته موردتوجه بوده است؛ اما نباید متوقف شد و همچنان با ابتکارات و تلاش مضاعف و دقت باید در این مسیر به تولید محتوا پرداخت.
تبیین درست بزرگی انقلاب اسلامی
سلیم غفوری، قائممقام معاون سیما، با اشاره به اینکه طی سالهای مختلف برنامههای متعددی درزمینه معرفی دستاوردهای انقلاب اسلامی و شخصیت امام خمینی(ره) روانه آنتن رسانه ملی شده است، بیان کرد: برنامه «جماران» یکی از تولیداتی بود که تلاش کرد زندگی امام را روایت کند. بهنظرم، بزرگی شخصیت امام موجب شده که ما نتوانیم آنگونه که شایسته است بنیانگذار انقلاب اسلامی را بهخصوص به نسل نوجوان و جوان کشور معرفی کنیم.
وی ادامه داد: نسلی که امام را ندیده و دوره او را درک نکردهاند، طبیعتاً آثار متفاوتی در عرصه رسانه نیاز دارند. شاید ضعف ما در تولیدات نمایشی پررنگتر باشد و در سایر قالبهای تولید محتوا عملکرد بهتری داشته باشیم. بهنظرم، در این دوره صرفاً پخش سخنرانیهای امام کافی نیست. گرچه این کار هم نیاز است، باید بهسمت تولید آثار نمایشی با محوریت شخصیت امام خمینی(ره) حرکت کنیم.
وی افزود: ما دستور کار جدی برای تولید نمایشی درخصوص امام داریم و در دفتر فیلمنامه رسانه ملی نیز جزو اولویتهای تعیینشده است. دستیابی به این آثار راحت نیست؛ چراکه چنین سریالی علاوهبر اینکه به شخصیت امام میپردازد، باید به ویژگیهای قصه و درام نیز که مخاطب را درگیر میکند، توجه داشته باشد. امیدوارم بهزودی بتوانیم اثر نمایشی فاخری درباره زندگی بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران تولید کنیم.
قائممقام معاون سیما یادآوری کرد: انقلاب اسلامیبا همه انقلابهای دیگری که در آن دوره رخ داد، تفاوتهای جدی داشت. آن انقلابها بیشتر برخاسته از دیدگاه چپگرایی و کمونیسم و سوسیالیسم بودند؛ اما انقلاب اسلامی خط جدیدی را ایجاد کرد که به اردوگاه شرق وابستگی نداشت و از اصالت معنوی بسیار بالایی برخوردار بود.
غفوری ضمن تأکید بر اینکه ماجرای پیروزی انقلاب اسلامیبازنمایی قابلقبولی در تولیدات نمایشی رسانه ملی داشته است، توضیح داد: گرچه در این چند دهه ازنظر کمی و کیفی تولیداتی درباره انقلاب اسلامی داشتهایم، حتماً بهاندازه بزرگی این انقلاب مردمی نبوده است. ضمن اینکه دوره پهلوی و شرایطی نیز که مردم تجربه کردهاند، فرصت خوبی برای تولید آثار بیشتر است. تا زمانی که نتوانیم دوره پهلوی را درست معرفی کنیم، بزرگی انقلاب اسلامی نیز بهدرستی تبیین نمیشود، بهخصوص در این دوره که شرایط خاصی وجود دارد و کشور با هجمههای متعددی ازسوی دشمن مواجه است. ازاینرو، دفتر فیلمنامه رسانه ملی پرداخت روشنگرانه به حقیقت دوره پهلوی را نیز در دستور کار خود قرار داده است.
روایت آرمانهای انقلاب اسلامیبهزبان جدید
حجتالله عدالتپناه، کارگردان مستند و برنامهساز تلویزیون، باور دارد که یاد و نام امام در طول سالهای مختلف با روشها و ایدههای مختلف مطرح شده است؛ ولی باید انقلاب اسلامی ایران را متناسب با شرایط روز تبیین کرد.
عدالتپناه متذکر شد: انقلابی که امام خمینی(ره) سنگبنایش را نهاد، باید برای نسل جدید با زبان تازهتری تعریف شود. در برنامه «جماران» تلاش کردیم در همین مسیر گام برداریم تا روایتی تاریخی و فضای پرسشوپاسخ را همراه باهم به مخاطبان عرضه کنیم. امام خمینی(ره) نظریهپرداز یک انقلاب بزرگ در جهان و هدایتکنندهای بینظیر بود و ایدههایی داشت که با حمایت مردم اجرایی شد. آرمانهای این انقلاب هنوز تازگی دارد و در جامعه جاری است، تاآنجاکه تأثیر این آرمانها را میتوان بر زندگی نسلهای پساز امام نیز مشاهده کرد.
کارگردان مستند «داد» افزود: جوانان و نوجوانان شاید اطلاعات سطحی از آنچه دستاورد بزرگ انقلاب محسوب میشود، داشته باشند. امام بسیج، سپاه، جهاد سازندگی، نهضت سوادآموزی و… را تشکیل داد، ولی نسل جدید باید مسیری را نیز که امام برای رسیدن به این نقطه طی کردهاند، بشناسد. تشکیل این نهادها اهدافی داشت که شاید هنوز برای مردم و نسل جوان واضح نباشد. اصلاح امور جامعه در آن دوره تاریخی اهمیت زیادی دارد و باید به تبیینگری دراینخصوص بپردازیم تا مردم به درک بهتری از نتایج مثبتی که انقلاب به دنبال داشت، دست پیدا کنند.
این مستندساز با اشاره به افزایش شمار افراد باسواد پساز انقلاب و امکان رسیدن به تحصیلات عالی نیز عنوان کرد: شاید نسل جدید نداند که انقلاب با رهبری امام نهتنها از ابتدا درباره سواد مردم دغدغه داشت، بلکه در کمتر از سه ماه پساز پیروزی انقلاب اسلامیکه هنوز نظام نوپا بود، فرمان مسکنسازی را صادر کرد و طیف وسیعی از مستضعفان دارای مسکن شدند. ما در برنامه «جماران» سعی کردیم گوشهای از بنیادهای عملی امام خمینی(ره) را برای نسل جدید بیان کنیم.
وی در پاسخ به پرسشی درباره ارزیابی خود از موانع بازنمایی دقیق از انقلاب اسلامی و تصویرسازی از امام اضافه کرد: نسل جدید زبان تصویریتر و متفاوتتری دارد. این نسل ترجیح میدهد که موضوعات را کوتاه و سریع تماشا کند. ازاینرو، یکی از نقاط ضعف، عدم معرفی انقلاب و اسطورههای آن در قالبهای متناسب با سلیقه این نسل است. بنابراین، باید برای بازنمایی و تصویرگری دقیقتر از حقیقت انقلاب اسلامی و شخصیت بنیانگذارش در قالب و سبکهای تازه برنامهسازی دست به تولید بزنیم. ما در برنامه «جماران» تا حدی تلاش کردیم با کمک ابزارهای تازه، ازجمله هوش مصنوعی با زبان تازهتری از انقلاب و بزرگانش بگوییم.
عدالتپناه با تأکید بر اینکه انقلاب اسلامی خلاف جهت جبهه استعمار طراحی شده است، بیان کرد: امام خمینی(ره) در ایران و جهان آگاهی ایجاد و ایران بزرگ را از چنگال استعمارگران خارج کردند و ما ۴۷ سال است که نتیجه شجاعت آن نسل را مشاهده میکنیم. اما هنوز در رسانه ملی عظمت این اتفاق تاریخی و حیاتبخش را بهصورت کامل به تصویر نکشیدهایم. ازاینرو، نسل جدید شبهه و سؤالات بسیاری دارد. رسانههای جریان استکبار اینگونه القا میکنند که مسیر انقلاب و مقاومت اشتباه است. ما باید جلوی این هجمهها را بگیریم و این مهم نیاز به کار ویژهتری دارد.
کارگردان مستند «تولد یک تراژدی» یادآوری کرد: نباید به آنچه در کشور رخ میدهد، بهچشم حادثهای تقویمی و مربوط به یک مقطع زمانی خاص نگاه کرد. درخصوص انقلاب اسلامی نیز نباید فراموش کنیم که اکنون با یک هژمونی جهانی روبهروییم. زمانی که جنگ روانی دشمن در طول سال جاری است، ما نباید گفتن از حقیقت انقلاب و شخصیت امام را به بازه زمانی خاصی مثلاً دهه فجر محدود کنیم، بلکه متناسب با این نبرد رسانهای و روایتی که مستمر است، ما هم باید بهصورت مداوم تولید محتوای مرتبط داشته باشیم. البته طبیعی است که در ۲۲ بهمن بیشتر از انقلاب بگوییم؛ چراکه مخاطب نیز چنین توقعی دارد. بااینحال، باید مراقب مناسبتزدگی این موضوع باشیم.
اقتباس از آثار قوی، پیششرط تولید اثر درباره انقلاب
بهروز افخمی، نویسنده و فیلمساز که فیلم «فرزند صبح» را درباره شخصیت امام خمینی(ره) ساخته است، درخصوص آخرین مراحل آمادگیسازی این اثر برای عرضه به مخاطبان توضیح داد: فیلم «فرزند صبح» تقریباً آماده نمایش است و اقدامات بسیار جزئی برای افزایش کیفیت آن با استفاده از هوش مصنوعی و جلوههای ویژه در دست اجراست. حتی بدون این جزئیاتی که روی آن کار میکنیم هم فیلم آماده نمایش است.
وی افزود: بهاحتمال قوی، «فرزند صبح» سال بعد اکران خواهد شد و ۱۵ خرداد سال ۱۴۰۵ یا سالروز تولد امام خمینی(ره) در ماه مهر، میتواند زمان خوبی برای نمایش این فیلم باشد.
وی با تأکید بر اینکه شخصیت امام خمینی(ره) چندوجهی است و روایت نمایشی از چنین انسانهایی کار آسانی نیست، عنوان کرد: طبیعتاً حساسیتهای خاصی ازسوی افراد مختلف به چگونگی بازنمایی شخصیت امام وجود دارد. حتی افراد حساس روی امام نیز ممکن است تفاسیر متفاوتی از شخصیت او داشته باشند و با تفسیر یک فیلمساز درباره بنیانگذار انقلاب اسلامی نیز مخالفت کنند؛ بنابراین، تولید فیلم درباره امام برای فیلمسازان دشوار است.
این کارگردان تصریح کرد: معتقدم برای اینکه بتوان بهدرستی شخصیت بزرگی مانند امام را در آثار نمایشی بازنمایی کرد، باید کمی از دوران زیست ایشان فاصله گرفت و درباره ویژگیهایشان تأمل کرد. در این سالها افرادی مانند مجتبی راعی فیلم «صنوبر» و جواد شمقدری نیز «آفتاب و زمین» را ساختهاند. در سریالهای تاریخ معاصر و دوران پهلوی نیز در مواردی تصویری از امام ارائه شده است. شاید حداقل باید ۲۰ سال صبر و بعد بهلحاظ دراماتیک از امام روایت میکردیم. درباره «فرزند صبح» ناخواسته اینگونه شد و از زمانی که پیشنهاد ساخت این اثر را به من دادند، حدود ۳۰ سال گذشته است و حالا شاید با حساسیتهای کمتری قابلنمایش باشد.
افخمی در ادامه با بیان اینکه از حالا بهبعد ساخت فیلم درباره امام(ره) آسان است، گفت: کسانی که همسنوسال من باشند، میتوانند اکنون راحتتر درباره امام فیلم بسازند؛ چراکه نسل ما حداقل امام و دوران حیاتش را دیدهاند. البته درخصوص جوانان بهنظرم، دشوار است که بتوانند با اعتمادبهنفس کافی و اعتماد، فیلمی درباره امام بسازند.
وی تأکید کرد: من تلاش کردم در فیلم «فرزند صبح» تصویر تبلیغاتی، محتاطانه و ناباورانهای از امام ارائه نکنم. درواقع، ما میخواستیم بخشی از زندگی و دیدگاه امام را ارائه کنیم و از ابتدا روی این نکته تأکید داشتیم که جوانانی که امام را ندیدهاند، به فیلم احساس خوبی داشته باشند.
کارگردان سریال «کوچک جنگلی» ضمن اشاره به اینکه برخی از وقایع و تجربیات انقلابها قابلتفسیر در قالب فیلم نیست، تصریح کرد: شاید باید سایر ابزارهای فرهنگی و قالبهای دیگر هنری برای بیان دیگر ابعاد انقلاب وارد میدان شوند. مثلاً عرصه حوزههای ادبیات و رمان میتوانند معرفی عمیقتری از انقلاب و حسوحال آن به مخاطب منتقل کنند. درباره انقلاب اسلامی نیز برخی نویسندگان دراینزمینه تلاش کردهاند؛ ولی بازهم باید با ابتکار بیشتری در این بستر تولید محتوا کرد.
افخمی متذکر شد: اگر پایه ادبی قوی وجود نداشته باشد، هیچ فیلمیبه کیفیت مطلوب نمیرسد. درخصوص سریال یا فیلم سینمایی درباره انقلاب اسلامی ایران و امام نیز این قاعده وجود دارد و فیلم ساختن بدون پشتوانه ادبی دراینخصوص پول هدر دادن است. بهنظرم، بعید است بدون منبع اقتباسی قوی، بتوانیم درباره انقلاب آثار نمایشی قدرتمند بسازیم. در اسکار نیز بهدلیل اهمیت بنیه ادبی در فیلمها، به فیلمنامه اقتباسی و غیراقتباسی دو جایزه جدا اعطا میکنند و اگر اینگونه نباشد، حتماً فیلمنامههای اقتباسی جایزه میبرند؛ چراکه پایه آنها رمان و داستان پرفروش و مشهور است.
نزدیکتر شدن مخاطب عام به شخصیت امام (ره)
بهنظر حسین ترابنژاد، فیلمنامهنویس، درباره شخصیت امام خمینی(ره) آثار درخور توجهی در تلویزیون ساخته نشده است و در معدود آثاری هم که وجود دارد، تکپلانهایی از امام دیده میشود که مجال شخصیتپردازی در آن وجود ندارد. وی در پاسخ به این پرسش درخصوص چرایی این کمکاری گفت: تصور من این است که دلیلش ناشی از احتیاط عوامل تولیدات نمایشی در شخصیتپردازی از امام است.
وی ادامه داد: در برنامههای گوناگون رسانه ملی و حتی در مطبوعات و کتابها، تصویری کاملاً قدسی از امام خمینی(ره) ارائه شده است؛ تصویری که دور از دسترس به نظر میرسد. باید ترس از ترسیم شخصیت امام شکسته شود و این ترس با تحلیلهایی که درخصوص شخصیت بنیانگذار انقلاب اسلامی میتوان ارائه داد، از بین میرود. این تحلیلها باید بهگونهای باشد که مخاطب عام به شخصیت امام خمینی(ره) نزدیکتر شود.
ترابنژاد تصریح کرد: برای نمونه، ما هرگز به این مسئله نپرداختهایم که امام در سال 1342 که نخستین سخنرانی جدی خود را علیه حکومت پهلوی ایراد کرد، چندساله بود. فکر میکنم در آن زمان امام باید حدوداً ۶۰ساله بوده باشند. درواقع، یک مرد ۶۰ساله جلوی حکومت ایستاد و ادعا کرد که سربازهای من اکنون در گهواره هستند. پس، امام یک دورنمای ۲۰ساله برای خود تصور کرده بود. پس، وقتی که میخواهیم روایتی دراماتیک از امام ارائه کنیم، باید ببینیم در ذهن این شخصیت چه میگذشته است. انسان بالای ۶۰ سال، بلندمدت فکر نمیکند؛ ولی امام چه ویژگی و بلندنظری خاصی بهمنزله یک انسان داشته که با برنامهریزی دقیق طرح یک انقلاب را میریخته است؟ همین موقعیت نشان میدهد که امام در این انقلاب، خودش را مدنظر نداشته است و وقتی میگوید سربازانش در گهواره هستند، یعنی تا آنها بزرگ شوند، خودش پیرتر شده است و طبیعتاً در آن سن به تصاحب قدرت فکر نمیکند. بنابراین، آرمانی بلندتر از قدرت فردی در ذهن ایشان وجود داشته است.
نویسنده سریال «عملیات مهندسی» بیان کرد: همین تحلیل میتواند دستمایه یک اثر نمایشی جذاب باشد؛ اما دستیابی به چنین تحلیلهایی برعهده نویسنده نیست. ما به بازنگری تصویر امام در مطبوعات، رسانهها و کتابها نیاز داریم. این بازنگری میتواند مبنای تولید آثاری قرار بگیرد که برای مخاطب امروز و جوانان نیز جذاب باشد.
ترابنژاد یادآوری کرد: در آثار نمایشی حتی آثار قوی، اینگونه به انقلاب نگاه میکنیم که واقعهای تاریخی بوده که رخ داده و تمام شده است. یکی از مشکلات حکمرانی ما نیز همین مسئله است که نگاه انقلابی پساز یک مدت در میان مدیران و مردم محو میشود. ما باید بتوانیم اتفاقات انقلاب، وقایع بعداز آن، مدیران بعداز انقلاب و… را نقد کنیم. این رویکرد برآمده از واقعیت انقلاب است؛ ولی در آثار نمایشی کمتر شاهد چنین رویکردی هستیم. بهنظرم، مدیران صداوسیما باید ازاینحیث خطشکن باشند و نویسندهها را فرابخوانند و به آنها بگویند که درباره انقلاب اسلامیبه آثار نقادانهای نیاز داریم و دست نویسندهها نیز برای خلق اثر باز باشد.
وی گفت: افراد و گروههایی هم که در انقلاب اسلامی نقش داشتهاند، باید نقششان تبیین و در ادامه، انحرافهایشان بیان شود.
نویسنده فیلمهای «صیاد» و «آپاراتچی» در ادامه ضمن تأکید بر اینکه انقلاب اسلامی ایران در آنسوی مرزهای کشور اثرگذار بوده است، اظهار کرد: من هم که به این فضاها علاقهمند هستم و مطالعه میکنم، شاید از بخشی از تأثیرات انقلاب اسلامیبر خارج از مرزهای کشور اطلاع کافی نداشته باشم؛ اما در سالهای اخیر و بهویژه با اتفاقاتی که در فلسطین و لبنان رخ داد و مواجهه چهلوچندساله جمهوری اسلامیبا رژیمصهیونیستی که بیشتر تبدیل به شعار شده بود و نسل جدید عمق آن را متوجه نمیشد، دیدیم که انقلاب در منطقه و کشورهایی مانند یمن، سوریه، عراق و… بسیار اثرگذار بوده است. ما میتوانیم از این ظرفیت تأثیرات انقلاب نیز در آثار نمایشی روایتگری کنیم که بهنظرم، تاکنون کمکاری کردهایم. یکی از دلایل کمکاریها، تبیین نشدن دستاوردهاست. درحقیقت، پساز وقایع اخیر بود که تازه آحاد مردم متوجه گستردگی تأثیر انقلاب اسلامیبر منطقه شدند.