سریال «صفر بیستوچهار» به کارگردانی علیرضا محمدی روزبهانی، تهیهکنندگی مجتبی خیاط احسانی و نویسندگی حجت غیباللهزاده، حسین نوری، سیدرضا حسینی، سارا الهیان و محسن جهانی ساخته شده و محصول مرکز سیمافیلم سازمان صداوسیماست.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، این مجموعه تلویزیونی با رویکردی تاریخی - درام، به بخشی کمتر دیدهشده از انقلاب اسلامی و سالهای دفاع مقدس میپردازد و تلاش میکند تصویری متفاوت از مفهوم قهرمانی ارائه دهد. مضمون اصلی «صفر بیستوچهار» بر نقش انسانهای گمنام و مسئولیتپذیر در بزنگاههای تاریخی استوار است؛ افرادی که نه در خط مقدم نبرد، بلکه در پشت جبهه و در حوزههایی مانند مهندسی جنگ، پشتیبانی و طراحی عملیاتها، نقشی تعیینکننده داشتهاند. عنوان سریال نیز بار معنایی مهمی دارد. «صفر بیستوچهار» نماد زمانی است که توقف ندارد؛ شبانهروزی که در آن، مسئولیت تعطیل نمیشود و خطا میتواند سرنوشتساز باشد. استفاده از تاریخ شفاهی واقعی در پایان برخی قسمتها نیز مضمون سریال را تقویت میکند و آن را از یک روایت صرفاً نمایشی فراتر میبرد. «صفر بیستوچهار» یادآور این حقیقت است که تاریخ، محصول تلاش بیوقفه انسانهایی است که اغلب در سایه میمانند، اما ستونهای اصلی یک پیروزی بزرگ را شکل میدهند.
تصویری از نبوغ و همت جوان ایرانی
مجتبی خیاط احسانی، تهیهکننده سریال «صفر بیستوچهار» در توضیح چگونگی ساخت این اثر بیان کرد: این سریال ابتدا با فرد دیگری شروع شد، اما کار و فیلمنامه متوقف شد و ما پس از بازنویسی با طرح جدید کار را کلید زدیم. فارغ از مباحث مالی، زمستان سال گذشته تولید این کار در شهرک سینمایی دفاع مقدس شروع شد که روزهای سردی بود و در فصل بهار هم در گرمای شدید کار کردیم.
وی افزود: وضعیت کار در شهرک سینمایی دفاع مقدس به دلیل نبود بسیاری از ملزومات طاقتفرسا بود و چند ماه در کمبود امکانات رفاهی، طی مسافت طولانی و کار با وسایل مستهلک گذشت. بعد از آن به جنگ ۱۲روزه خوردیم و در همان شرایط به دلیل تعهدی که همه ما به این سریال داشتیم، کارمان را ادامه دادیم. کارکردن در آن شرایط شاید بزرگترین مشکل ما بود.
احسانی در پاسخ به این سؤال که چطور قصه شما از تهران به هورالعظیم کشیده میشود، بیان کرد: مستندات کوتاهی انتهای هر قسمت قرار دارد که به شخصیتهای واقعی این قصه میپردازد؛ سریال برگرفته از این تاریخ شفاهی است، اما مستندی کامل و نعل به نعل نیست. هدف قهرمان این داستان ساخت قایق عساکره است؛ داستان از این قرار است که در برههای از جنگ تصمیم گرفته میشود که در هورالعظیم عملیاتی انجام گیرد وگرچه ما امکاناتش را نداشتیم، اما جوانانی بودند که مهندسی طراحی و اجرای آلات رزمی و ادوات انجام میدادند. به آنها پیشنهاد کار در هور داده و اینگونه میشود که مسئولیت کار را برعهده میگیرند و در بخشهای مختلف مشغول به کار میشوند. بخش ادوات و کسانی که در آن کار میکردند، نقطه تمرکز داستان ماست و اینگونه میشود که قصه ما به هور میرسد. این تهیهکننده تلویزیونی با توضیح مبنای این قصه اظهار کرد: سال ۱۳۹۷ پژوهش مفصلی درباره دفاع مقدس داشتیم و به «اولین»های جنگ هشتساله در مجموعه خودمان در مشهد پرداختیم. خروجی این پژوهشها در مجموعهای به نام «سیزده پنجاهونه» در ۱۰ قسمت ساخته شد که در هر قسمت به رستهای از دفاع مقدس (ادوات، دیدهبانی، جهاد و…) پرداختیم. بر این اساس آدمهایی را که در کف میدان بودند پیدا کردیم و به سراغشان رفتیم و خاطراتشان را ضبط کردیم. در این مسیر متوجه شدیم که در خلال جنگ ما با دست خالی بخشهایی را شروع کردهایم و در انتها به داشتههایی رسیدهایم و همه این موضوعات ظرفیت داستانی و درام شدن را دارند؛ درنتیجه از آن پژوهش، سریال «تانکخورها» ساخته شد که چندی پیش روی آنتن شبکه سه رفت و من مجری طرحش بودم. بخشی از آن پژوهش هم به قایق عساکره معطوف شد که در این سریال به آن رسیدهایم. عساکره قومی در جنوب کشور و اسم فرمانده مدیر قرارگاه خاتم در آن دوران است که این طرح در زیرمجموعه کاری ایشان کلید زده میشود.
ادای دینی به قهرمانان ملی
علیرضا محمدی روزبهانی، کارگردان سریال «صفر بیستوچهار» در توضیح ایده تولید این مجموعه تلویزیونی بیان کرد: ایده اصلی این کار را از تاریخ شفاهی که برای مستند قایق عساکره به آن رسیدیم - قایقی که توسط برادران حمامی ساخته شده است - گرفتیم. در ادامه دریافتیم که این کار ظرفیت آن را دارد که یک اثر نمایشی شود و در کلیت آن، موضوع دفاع مقدس و همبستگی مردم ایران را نشان دهیم. البته ما در این تاریخ شفاهی به موارد دیگری مانند رختشورخانه هم رسیدیم که بهتصویرکشیدن آن تازه بود و مطرحشدن این بحث نمایشی در تلویزیون، تاکنون سابقه نداشته است. وی ادامه داد: اساساً وقتی در حوزه دفاع مقدس کار میسازید باید هم خط مقدم و هم عقبه آن را نشان دهید. نمیشود منکر زحمات گروههایی چون پزشکان و پرستاران و آدمهای پشت جبهه شد؛ همچنان که در این قصه ما بدان گریزی زدهایم و کاری را به نمایش درآوردهایم که بتواند مردمی بودن دفاع مقدس را نشان دهد. ضمن اینکه تلاش کردیم تا نشان دهیم که اصناف تا چه اندازه در این دفاع اثرگذار بودهاند.
محمدی روزبهانی در پاسخ به این سؤال که مهمترین چالش در ساخت این قصه را چه میداند، عنوان کرد: من از نسلی هستم که در جنگ حضور نداشتهاند و امروز با قهرمانانی که با آنان زیست نکردهام - صرفاً برمبنای فیلمها و مطالعاتم - صحبت میکنم. این به نمایش گذاشتن قهرمانانی که مستقیم ندیده بودمشان برایم اضطرابآور بود؛ اینکه خدای ناکرده نتوانم حق مطلب را ادا کنم، بزرگترین چالش من در ساخت این سریال بود.
وی یادآور شد: در تمام مدت جنگ ۱۲روزه کار کردیم و کل گروه پای کار بود و این هم یکی دیگر از سختیهای ما حین تولید این سریال بود. کارگردان سریال «صفر بیستوچهار» تصریح کرد: مهمترین اتفاق در این قصه بنیان خانواده بود که در همان ابتدای سریال مطرح میشود؛ اینکه خانواده تا چه اندازه در حضور آدمها در مقاطع حساس کشور اثرگذار است. ازسویدیگر بحث اعتقادی شخصیتها هم در این قصه برجسته است و تلاش شد تا خوب به این موضوع پرداخته شود که نه زیاده باشد و نه کم. درنهایت هدف ما از ساخت این سریال ادای دین به تاریخ مملکت و شناساندن و معرفی قهرمانان کشورمان بود. میخواستیم بگوییم که در موفقیت دفاع مقدس، مردم در تمام شهرها و پشت جبههها و حاضران در خط مقدم همه قهرمان بودهاند و از سوی دیگر، بر این نکته تأکید کنیم که این جوانان به رشد نزدیکاند و باید از آنان الهام و کمک گرفت.
وی تصریح کرد: از نظر خودم در ارائه این تصویر موفق بودم و کار کاملی بود. محمدی روزبهانی در پاسخ به این سؤال که آیا از ابتدا قرار بود که بخشهای مستند به انتهای کار افزوده شود یادآور شد: بله، از همان ابتدا به این فکر میکردیم و درگیر حقیقت بودیم، اما تلاش کردیم شکلی جدید در سریالهای ایرانی ایجاد کنیم و مستندداستانی - داکیودرام - بسازیم؛ اثری که بیننده بداند که مبتنیبر خیال نیست و از حقیقت وام گرفته است. شاهد مثال اینکه در داستان ما یک خانم باردار در رختشورخانه هست و این خانم یکی از زنان واقعی فعال در رختشورخانه بوده که از تاریخ شفاهی این قهرمانان گرفته شده است.
در جنگ، فیلم جنگی ساختیم
فاطمه نیشابوری، بازیگر سریال «صفر بیستوچهار» درباره نقش خود در این قصه عنوان کرد: نقش زنی را بازی میکنم که مسئولیت مدیریت رختشورخانه در پشت خط مقدم را برعهده دارد. شستن رختها و جابهجایی وسایل رزمندگان و شهدا ازجمله کارهایی است که او انجام میدهد. این زن پیش از آن معلم مدرسه بوده است، اما به دلیل بروز مشکلات، امروز در رختشورخانه است و امور آنجا را برعهده دارد. او نقطه اتصال رختشورخانه و آدمهایش با جبهه است.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا این شخصیت مابهازای واقعی داشته است، گفت: تقریباً مابهازای واقعی دارد. در حین تولید سریال، آقای سبحانی مدیر فیلمبرداری برای من توضیح داد که قبلاً مستندی را درباره کسی ساخته بودند که در رختشورخانه کار میکرده و آنقدر در آنجا کار و تجربه کسب کرده که شخصیت بسیار مهمیشده و حتی دشمن خواهان حذف او بوده، چراکه قدرت تشکیل گروه و جمعکردن آدمها و کارهای جمعی و اموری ازایندست را داشته است. برایناساس میتوان گفت این شخصیت مابهازای حقیقی دارد. درنهایت، طبق روال همیشگی خودم کار کردم و بر اساس توضیحاتی که به من داده شد شخصیت را اجرا نمودم. من شخصیت را برای خودم میسازم، با آن زندگی میکنم و تلاشم بر این است که مختصات او را از آن خودم کنم. بههرحال روال اینگونه است که جزءبهجزء روحیات و جلوه آن شخصیت را برای خودم میسازم و خدا را شکر تاکنون در این مسیر موفق بودهام. نیشابوری یادآور شد: بهجز زمانی که فیلمبرداری میکردیم مشکل خاصی نداشتم؛ مشکل بزرگ زمان فیلمبرداری این بود که در جنگ ۱۲روزه و نزدیک فرودگاه بودیم و خطرات و صداها بسیار نزدیک بود. درحقیقت ما داشتیم در جنگ فیلم جنگی میساختیم. وی تأکید کرد: قصه سریال را دوست دارم، به این دلیل که بهجز در مرکزیت جنگ بودن به حاشیههای زندگی آدمها میپردازد. من همیشه دوست داشتم در آثاری ازایندست، تصویری از خانوادهها هم داشته باشیم و مطلع شویم که در خانواده چه اتفاقی رخ میداده است. همیشه محوریت قصهها بمباران و زخمیها و رزمندگان بودند، اما در این سریال روال اینگونه نیست و داستان آدمها اهمیت دارد. چنانکه این خردهداستانها را در میان آدمهای بیمارستان صحرایی هم میبینیم یا در رختشورخانه خانمهایی کار میکنند که هرکدام قصه زندگی مجزای خودشان را دارند. از سوی دیگر، اتفاقات بین شخصیتها را دوست دارم.
قصه از خودگذشتگی آدمها
سارا توکلی، بازیگر نقش ریحانه در سریال «صفر بیستوچهار» بیان کرد: من نقش ریحانه را بازی میکنم، نقش اول زن این قصه؛ دختری که پدرش بازاری معتبری است و متمولانه زندگی کرده و امروز عاشق پسری شده که مهندس تراشکار است و پولی ندارد و هدفش حضور در جبهه است. ریحانه شرایط را میپذیرد و زمانی که عقد میکنند پسر به جبهه میرود، اما ریحانه طاقت نمیآورد و به دنبالش میرود؛ درحالیکه حتی تصوری هم از جبهه ندارد. ریحانه بهواسطه این سفر از رختشورخانه پشت خط مقدم سردر میآورد و این شروع ماجراهاست.
وی در پاسخ به این سؤال که آیا شخصیت ریحانه مابازای حقیقی دارد یا خیر، گفت: رختشورخانه واقعی است؛ اما اینکه شخصیت ریحانه واقعی باشد اطلاع ندارم. من برای دریافت مختصات این قصه کتاب «حوض خون»؛ روایت زنان اندیمشک از رختشویی در دفاع مقدس - تدوین و نگارش فاطمه سادات میرعالی - را خواندم. البته قصه سریال واو به واو کتاب نیست و طبیعتاً برای تعلیق درام تغییراتی در داستان وجود دارد.
توکلی گفت: وقتی ریحانه به جنوب سفر میکند هدف اولش کمک در جبهه نیست، بلکه میرود تا نزدیک همسرش باشد و دلش آرام بگیرد، اما آنجا شرایط سختی را تجربه میکند؛ شرایطی که به دلیل اوضاع اقتصادی خانوادهاش هرگز تجربهاش نکرده است.
این بازیگر با تأکید بر اهمیت و تفاوت این سریال بیان کرد: «صفر بیستوچهار» سریال متفاوتی است، چراکه عمده فیلمهای جنگی فیلمهایی مردانه هستند، اما «صفر بیستوچهار» به زنان نگاه میکند؛ زنانی که در سوی دیگر داستان بودند و از خودگذشتگیهایی داشتند و بار زندگی را به دوش کشیدند تا مردها بتوانند بجنگند. دلتنگی و اضطرابها همراه زنان است که در چنین آثاری دیده نمیشود. در این قصه به زنان ارزش زیادی داده شده است؛ اینکه زنان چه کارهای بزرگی انجام داده و در غیبت مردان بار دلتنگی زندگیها را به دوش کشیدهاند.
توکلی درباره مهمترین چالش بازی در نقش ریحانه اظهار کرد: یکی از جذابیتهای نقشم این بود که در دهه ۶۰ دختری که در ناز و نعمت بزرگ شده با سختیهایی روبهرو میشود که اصلاً شناختی از آن ندارد، اما کم نمیآورد و ادامه میدهد. وقتی ابتدا فیلمنامه را خواندم این موضوع برایم برجسته بود که این دختر چطور دوام میآورد و ادامه میدهد.
وی یادآور شد: من همیشه نقشهای مثبت داشتهام و دوست دارم کار متفاوت داشته باشم، اما ریحانه از شخصیت واقعی خودم خیلی دور نبود.
توکلی اظهار کرد: مهمترین خاطره من از این سریال این بود که تولید آن در جنگ ۱۲روزه رخ داد و در شرایطی کار کردیم که وقتی حوالی میدان فتح رفتیم آنجا را شب قبل زده بودند، اما همه حضور پیدا کردیم و در آن اضطراب جلوی دوربین حضور پیدا کردیم و البته بیخوابیهایی که داشتیم و روزهای پر اضطرابی گذشت.
وی تأکید کرد: بسیار خوشحالم از بازخوردهایی که میگیرم و همه از کار تعریف میکنند. مخاطبان بسیار با این قصه و آدمهایش ارتباط گرفتهاند و فضای جنگی و عاشقانهای که با هم تلفیق شده، برایشان جذاب و باورپذیر بوده است.
توکلی تصریح کرد: «صفر بیستوچهار» پیام ازخودگذشتگی آدمهایی است که میخواهند دیگران در راحتی باشند.