نهادهای اجتماعی، ستونهای پایدار زندگی جمعیاند و در تاریخ ایران، مسجد از بدو ورود اسلام، مهمترین کانون این زیست اجتماعی بوده است.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، مسجد نهتنها محل عبادت، بلکه محور گفتوگو، حل مسائل محلی، شکلگیری کنشهای فرهنگی، تربیت نیروهای اجتماعی و سازماندهی همبستگی مردمی در بزنگاههای تاریخی بوده است. با وجود این پیشینه عمیق، روایت رسانهای غالب، کارکردهای متنوع مسجد را به تصویری محدود و تکبعدی تقلیل داده است. بازخوانی نقش واقعی مسجد بهمثابه نهادی مردمی، محلهمحور و پویا، میتواند پیوندهای اجتماعی را ترمیم کند، اعتماد عمومی را افزایش دهد و این نهاد تاریخی را دوباره به متن زندگی معاصر بازگرداند. باتوجهبه تأکید محوری سند تحول رسانه ملی بر بازنمایی ظرفیتها و تبیین نقش نهادهای مردمی و انقلابی در عدالتگستری، محرومیتزدایی و نمایش استمرار حرکت خدمترسانی برآمده از فرهنگ اصیل انقلابی، در این گزارش نقش نهادی مسجد را که در دهههای گذشته در کنار هیئات، نقشی بیبدیل در تربیت انسان انقلابی ایفا کرده و همچنان پایگاه قدرتمند مردمی است، بررسی کردهایم.
معاون توسعه روستایی جهاد سازندگی خراسان رضوی تاکید کرد
بازنمایی دقیق نهادهای مردمی، شرط تقویت سرمایه اجتماعی
معاون توسعه روستایی جهاد سازندگی خراسان رضوی درخصوص توجه به بازنمایی دقیق از نهادهای مردمی و ظرفیتهای آن روی آنتن بهویژه مسجد بهعنوان کانون محلات بیان کرد: به نظر من یکی از اتفاقات بسیار بدی که در حوزه مساجد رقم خورده، بحث نفوذ است.
محمود پورعباس بیلوندی افزود: به اعتقاد من، نفوذ به این شکل اتفاق افتاده که مجموعههایی که در گذشته محل پرورش نیروهای انقلابی بودهاند، بهتدریج در حال تبدیل شدن به مجموعههای اقتصادی هستند. این موضوع یک آفت جدی است و باید هرچه سریعتر جلوی آن گرفته شود.
وی تصریح کرد: هیئتامنایی که عملاً در برخی مساجد حضور دارند، گاهی نگاه اقتصادی به این مجموعه دارند که این نگاه برای چنین نهادی بسیار خطرناک است. به نظر من، در گام نخست باید جلوی این نگاه گرفته شود و فضای مساجد کاملاً به همان فضای فرهنگی بازگردد و فعالیتها نیز با نگاه فرهنگی تعریف و اجرا شود. از همه مهمتر این است که نیروهای جوان انقلابی در راس این مجموعهها قرار بگیرند. نمیگویم از تجربه نیروهای قدیمی استفاده نشود، اما اگر قرار است جوانان به مسجد بازگردند، قطعاً باید تصمیمگیران مسجد نیز نگاه جوان داشته باشند.
در ادامه، معاون توسعه روستایی جهاد سازندگی خراسان رضوی اظهار کرد: تا زمانی که نگاه مدیریتی در مساجد ما نگاه پیرمآبانه باشد، نباید انتظار داشته باشیم که جوانها جذب مسجد شوند. به نظر من، برای هیئتامنای مساجد باید واقعاً یک سقف سنی در نظر گرفته شود تا مساجد عملاً در اختیار نیروهای جوان باشند، البته مساجدی هم وجود دارند که در حوزه فرهنگی فعالاند و کار میکنند، اما این موارد بسیار محدود است.
پورعباس بیلوندی درخصوص نقش رسانه ملی در بازنمایی ظرفیتهای متنوع مساجد اضافه کرد: بسیاری از نسل جدید اساساً از اقداماتی که در گذشته در مساجد انجام میشده، بیخبرند. اگر رسانه ملی این ظرفیتها، کارکردهای متنوع و بهویژه محلمحور بودن مساجد را منعکس کند، میتواند بسیار کمککننده باشد. رسانه باید حقیقت را همانگونه که هست، مثل آیینه منعکس کند.
وی متذکر شد: بسیاری از کارهایی که ما در حوزه فرهنگ انجام میدهیم، چون تشریفاتی شده است، برکت خود را از دست میدهد. این نگاه مخلصانه حتی در حوزه رسانه باید وجود داشته باشد. کسانی که بناست این کارها را انجام دهند، نباید صرفاً نگاه سیستمی و اداری داشته باشند. آنچه در انقلاب باعث پیشرفت و رشد ما شد، اخلاص بود و متاسفانه این اخلاص امروز کمرنگ شده است. حتی در انعکاس رسانهای نیز باید این نگاه مخلصانه وجود داشته باشد. اگر با این نگاه کار انجام شود، خداوند متعال نیز راههایی به ذهن انسان میرساند که میتواند ما را به اهدافی که مدنظر بوده، نزدیک و آنها را محقق کند.
در ادامه، معاون توسعه روستایی جهاد سازندگی خراسان رضوی عنوان کرد: اگر بخواهیم فراتر از فعالیتهای مسجد نگاه کنیم، نهادهای مردمی متعددی داریم که بهویژه پس از انقلاب شکل گرفتهاند. نهادهایی وابسته به مردم و تحت مدیریت خود مردم که بهصورت خودجوش عمل میکنند و در بزنگاههای مختلف بسیار اثرگذار بودهاند. اینکه این نهادها شناخته نشوند، میتواند در بزنگاهها آسیبزا باشد. همانطور که در حوادث اخیر دی دیدیم. آشنایی مردم با این نهادها، اینکه بدانند کارکرد اصلی آنها چیست و اساساً برای چه هدفی ایجاد شدهاند، بسیار مهم است.
وی افزود: مردم از قدرت خودشان آگاه هستند و به همین دلیل در بزنگاهها وارد میدان میشوند. جاهایی که حاکمیت بهتنهایی نمیتواند کاری انجام دهد، این مردم هستند که وارد عمل میشوند و کار را جمع میکنند. حاکمیت و مسئولان باید به این قدرت مردم و نهادهای مردمیباور داشته باشند و به آن بها بدهند؛ نه صرفاً در حد شعار. بهعنوان مثال، در همین فعالیتهای جهادی، بسیاری از طرحهای خردی که امروز در سطح شهرستانها انجام میشود، میتواند توسط مجموعههای مردمی و جهادی با هزینهای بسیار کمتر از حاکمیت اجرا شود.
پورعباس بیلوندی اظهار کرد: میتوان این طرحهای کوچک را به خود مردم سپرد. بودجه مشخصی تعریف کرد و مدیریت آن را بهصورت پلکانی در اختیار گروههای جهادی قرار داد. در این صورت، کار بهصورت منظم، مهندسیشده و دقیق انجام میشود، درحالیکه هزینه آن بهمراتب کمتر از اجرای حاکمیتی است. اما شرط اصلی این است که مردم بهمعنای واقعی کلمه وارد میدان شوند.
این فعال جهادی با تاݦݧٔکید بر اینکه اهداف مساجد و نهادهای مردمی تنها با رسانه ملی به نتیجه نمیرسند و ائمه جماعت، نهادهای قانونی و سایر بخشهای مرتبط نیز باید به میدان بیایند و کمک کنند، توضیح داد: اگر همه این بخشها وظیفه خود را انجام دهند، اثرگذاری چند برابر خواهد شد. رهبر معظم انقلاب در مناسبتهای مختلف درباره نقش مردم صحبت کردهاند و کسی نمیتواند منکر قدرت و اثرگذاری مردم در انقلاب باشد. همانطور که در حوادث اخیر دیدیم، این مردم بودند که ماجرا را جمع کردند.
وی بیان کرد: من اطمینان میدهم اگر این نگاه در نظام ما بهصورت واقعی شکل بگیرد و مردم بهمعنای واقعی کلمه دیده و وارد میدان شوند، بسیاری از مشکلات و معضلات کشور قابلحل است. این مشکلات آنقدر بزرگ نیست که حلنشدنی باشد. همانطور که در جنگ هشت ساله تحمیلی، این مردم بودند که با دست خالی ایستادند و پیروز شدند. امروز هم در حوزه اقتصاد، اگر کار به مردم واگذار شود، مردم میتوانند مشکلات را حل کنند.
تهیهکننده «گلدستههای ایران»:
تجلی همدلی مردم برای احیای پایگاههای اجتماعی محلات
تهیهکننده برنامه «گلدستههای ایران» درخصوص ایده شکلگیری این برنامه و محور قرار دادن مسجد بهعنوان یک نهاد مردمیبیان کرد: «گلدستههای ایران» ذیل یک حرکت مردمیبرای بازسازی مساجد آسیبدیده در حوادث تروریستی اخیر شکل گرفت.
ماهان احمدی افزود: مأموریت اصلی این تولید، آن است که از یکسو مساجدی را که در این حوادث دچار آسیب شدهاند بهصورت مستند معرفی کند و از سوی دیگر، همدلی و مشارکت مردم در فرایند بازسازی این مساجد را به تصویر بکشد.
وی تصریح کرد: مشارکت مردمی در این طرح در سه سطح تعریف شده است: سطح نخست، کمکهای نقدی برای عمران و بازسازی مساجد است؛ سطح دوم، ارائه خدمات فنی و تخصصی است و افرادی که دارای مهارتهایی مانند برقکاری، جوشکاری یا سایر خدمات فنی هستند، میتوانند بهصورت مستقیم در بازسازی مساجد مشارکت کنند؛ سطح سوم نیز کمکهای کالایی و فرهنگی است، ازجمله تأمین قرآن، ادعیه و مصحف شریف که بهصورت عددی و هدفمند انجام میگیرد. پس از اعلام آمادگی مردم ازطریق سامانه پیامکی، دبیرخانه طرح با آنان تماس میگیرد و متناسب با نوع همکاری، مسیر مشارکت مشخص میشود.
در ادامه، این تهیهکننده درخصوص اهمیت پرداخت رسانهای به مسجد توضیح داد: این اهمیت از آنجا ناشی میشود که مسجد، کانون اصلی محله است. هدف اصلی این است که همدلی مردمی را که همواره پای کار بودهاند در محکومیت حمله به مساجد نشان دهیم. بررسی مساجد آسیبدیده در حوادث اخیر بهروشنی نشان میدهد که هدف حملات، مساجدی بودهاند که صرفاً محل اقامه نماز یا نمازخانه نبودهاند، بلکه بهعنوان یک پایگاه اجتماعی در محله ایفای نقش میکردهاند. این مساجد دارای کارکردهای متنوعی ازجمله فعالیتهای خیریه، مدرسه، مهدکودک و خدمات اجتماعی بودهاند و به همین دلیل مورد هدف قرار گرفتهاند. در مقابل، مساجد غیرفعال یا تکبعدی کمتر موردتوجه بودهاند.
احمدی تأکید کرد: مساجد، نهادهایی چندوجهی هستند و پرداخت رسانهای به آنها همچنان کمتر از ظرفیت واقعیشان بوده است. هر میزان تولید رسانهای در این حوزه انجام گیرد، باز هم کافی نیست، زیرا مسجد از جایگاه تاریخی خود بهعنوان مرکز محله فاصله گرفته و رسانه ملی میتواند در بازگرداندن این جایگاه نقش مؤثری ایفا کند. باید یادآوری کرد که مسجد جایگاه رفیعی دارد و از گذشته هسته مرکزی محلات بوده است. شاهدان عینی در گزارشهایی که تهیه میکنیم روی این نکته تأکید دارند که مردم پای کار مساجد هستند. درواقع یکی از اهداف «گلدستههای ایران» مقابله با روایتهای رسانههای معاند است که تلاش میکنند مساجد را خالی از جمعیت و کارکرد معرفی کنند. این برنامه با روایت مستند، نشان میدهد که مساجد همیشه فعال بودهاند و اتفاقاً مساجدی که پویاتر بودهاند، بیشتر آسیب دیدهاند و مردم همچنان برای احیای آنها پای کار هستند.
وی اضافه کرد: هر شبکهای بنابر مأموریت خاصی که بر عهده دارد، میتواند ارتباط خودش را بهصورت هویتی با مسجد پیدا کند و این اقدام باید بهصورت جدی در رسانه ملی بهعنوان رسانهای با مرجعیت و مخاطب بالا دنبال شود، مثلاً شبکه نسیم باید بتواند ارتباط بین سرگرمی و مسجد را پیدا کند، شبکه یک بهعنوان شبکه خانواده، شبکه سه بهعنوان شبکه جوان و… هرکدام میتوانند ارتباطی اثرگذار و متناسب با مخاطب خودشان با مسجد داشته باشند و دین خود را به مسجد ادا کنند، چراکه مسجد از اصیلترین و رفیعترین نهادهای فرهنگی کشور است. ایران اسلامی ابعاد فرهنگی متعددی دارد و مسجد احتمالاً بلندترین بعد فرهنگ اسلامی ماست و نمیتوانیم در صداوسیما نسبت به آن بیتوجه یا کمتحرک باشیم. مسجد ما را به اصالت خودمان برمیگرداند و شاید با توجه به مسجد از چالشی تحتعنوان غربزدگی دور میشدیم. اکنون نیز اگر به هویت اصلی خودمان برگردیم، میتوانیم با هجمههای بیگانگان مقابله کنیم.
احمدی ضمن تأکید به اینکه باید غیرمسجدیها را نیز با این فضا و ظرفیتهایش آشنا کرد و صداوسیما نقش مهمی دراینبین بر عهده دارد، اظهار کرد: روایت ما در برنامه «گلدستههای ایران» روایتی استوار بر تصویر است. دوربین بدون شعار، واقعیت میدانی را ثبت میکند و شاهدان عینی، آنچه را رخ داده، بازگو میکنند. درواقع ما راوی اتفاقات تروریستی نیستیم، بلکه دوربین و تصویر روایتگر است. شاهد عینی در برنامه «گلدستههای ایران» نشان میدهد که آنچه رخ داد اتفاقی سازمان یافته بوده است. همین روایت تصویری میتواند مخاطبانی را که از مسجد فاصله گرفتهاند یا شبهه دارند، دوباره با این فضا آشتی دهد و مخاطبانی که خاطرات کودکی و نوجوانیشان با مسجد گره خورده، اکنون با دیدن آسیب دیدن مسجد محلهشان، برای کمک و بازگشت ترغیب میشوند.
احمدی درباره نقش سایر نهادهای مرتبط با مسجد برای معرفی ظرفیت مساجد در کنار صداوسیما گفت: در کنار رسانه ملی، سایر نهادها ازجمله سازمان تبلیغات اسلامی، ستاد اقامه نماز، ائمه جماعات و مجموعههای فرهنگی نیز نقش مکمل دارند. رویکرد «گلدستههای ایران» میدانداری رسانه نیست، بلکه ایفای نقش بازوی رسانهای نهادهایی است که در میدان حضور دارند. هدف آن است که اتفاقات واقعی و جاری در مساجد سراسر کشور دیده و نشان داده شوند که این حرکت، محدود و مقطعی نیست، بلکه جریانی زنده و فراگیر در سراسر ایران است.
تهیهکننده مجموعهمستند «مثل ماهی»:
امام جماعت فعال عامل پویایی مسجد و محله است
تهیهکننده مجموعهمستند «مثل ماهی» که تلاش کرده تریبونی برای ائمه جماعت مساجد باشد، درخصوص مأموریتهایی که برای «مثل ماهی» طراحی شده، توضیح داد: این برنامه فعالیتهای فرهنگی خاص مساجد را با حضور ائمه جماعت در استودیو و یا بهصورت ارتباط تلفنی به تصویر میکشد.
حسین احمدی افزود: فعالیتهای فرهنگی خاص مساجد مانند روحانی که یک گوشه مسجد را برای عقد و ازدواج جوانان اختصاص داده است یا کافه مخصوص مادرها در مسجد، حوزه اعتکاف دانشآموزی در مسجد و اردوهای دانشآموزی که توسط مساجد برگزار میشود از این جمله هستند.
وی تصریح کرد: روند طراحی و تولید برنامه «مثل ماهی» در چند سطح قابل تبیین است. در گام نخست، هدف اصلی برنامه معرفی ائمه جماعتی است که بهعنوان الگوهای فعال و اثرگذار شناخته میشوند تا از این طریق الگوی مناسبی برای سایر مساجد نیز ارائه شود. مساجدی که فعالیت کمتری دارند، میتوانند با مشاهده این نمونهها، ایده بگیرند و مسیر جدیدی را آغاز کنند. بخش دیگری از مخاطبان این برنامه، افراد خاکستریاند؛ کسانی که پیشتر ارتباطی نزدیک با مسجد داشتهاند، اما حضورشان کمرنگ شده است. نمایش انرژی و نشاط در مساجد فعال، میتواند انگیزهای تازه برای بازگشت آنان ایجاد کند و اشتیاق حضور دوباره در مسجد را برانگیزد.
احمدی اضافه کرد: محور اصلی فعالیت مساجد، مفهوم محلهمحوری است. امامان جماعت در بسیاری از مناطق تلاش میکنند نیازهای گوناگون مردم محله را در بستر مسجد برآورده سازند؛ از موضوعات مربوط به ازدواج و همسرگزینی گرفته تا ایجاد فضاهایی چون سالن آرایش بانوان.
این برنامهساز ادامه داد: در برخی مساجد، خدمات اجتماعی جنبه گستردهتری پیدا کرده است؛ امام جماعت بهعنوان محور اصلی مسجد، نقش هماهنگکننده بخشهای مختلف ازجمله پایگاه بسیج، گروههای فرهنگی و سایر سازوکارهای اجرایی را بر عهده دارد. تجربه نشان داده است مساجدی که ائمه جماعت فعال دارند، نهتنها پویاترند، بلکه جذابیت بیشتری در میان مردم به وجود میآورند و توانستهاند کارکردهای ویژهای در محلهها ایفا کنند.
احمدی افزود: در فرایند تولید، از مرحله سوژهیابی تا پژوهش، تلاش شده است سراغ مساجدی برویم که فعالیتهایشان محدود به عبادت نیست، بلکه نیازهای روزمره مردم را نیز پاسخ میدهند. گرچه هدف غایی مساجد تعالی روح است، اما ما سعی کردهایم مساجدی را انتخاب کنیم که برای مسائل دنیایی مردم هم برنامه دارند. نمونههایی از این مساجد شامل راهاندازی شهربازی و مهدکودک برای کودکان، تأسیس کتابخانه در مناطق کمتر برخوردار، یا تبدیل مسجد به محور مدرسه در محلههایی است که فاقد نهاد آموزشی مستقل هستند. این رویکرد موجب شده است چنین مساجدی از استقبال بیشتری برخوردار شوند. در ساختار اجرایی برنامه نیز از قالب گزارش صرف فاصله گرفته و بر رویکرد قصهگویی و بازسازی موقعیتها تمرکز کردهایم تا تصویر واقعیتر و جذابتری از مسجد ارائه شود.
وی ضمن اشاره به اینکه رسانه ملی معمولاً در جریان فعالیت مساجد اندکی از زمان واقعی عقبتر است، اظهار کرد: در بحرانهایی نظیر جنگ 12 روزه یا حوادث دیماه، سرعت عمل مساجد در مواجهه با رخداد و کمک به مردم بالا بود. هنگامیکه به سراغ مساجد آسیبدیده رفتیم، مسجدیها پیش از ما دست به اقدام زده بودند. همین امر نشان میدهد که مساجد نیازمند توجه رسانهای بیشتر و ساختارهای جذابترند تا این ظرفیت بتواند به شکلی مؤثرتر منعکس شود. رسانه بهواسطه تعامل با این مجموعهها قادر است بخش درخور توجهی از مشکلات جامعه را مطرح و پیگیری کند و حتی مسابقه، رقابت و پویشهایی میان مساجد را برای افزایش مشارکت مردمی رقم بزند. احمدی اضافه کرد: در حوادث اخیر مشاهده شد که مراکز مورد تعرض عمدتاً مساجدی بودند که فعال و مؤثر در محلات محسوب میشدند و حتی کانون محله و جامع بودند. درحالیکه شمار زیادی از مساجد غیرفعال هیچگاه هدف قرار نگرفتند. این امر نشان میدهد فعالیت و نقش اجتماعی مسجد، آن را به کانون اثرگذاری در جامعه تبدیل کرده است.
به گفته احمدی، درزمینه همکاری رسانه و مسجد نیز تجربیات متفاوتی وجود دارد. برخی مساجد که پیشتر بهدفعات در رسانهها حضور داشتهاند، گاه نسبت به ورود دوربین و گروههای تولید حساسیت دارند، زیرا ممکن است نظم فعالیتهای روزانهشان مختل شود. وی در همین زمینه گفت: بااینحال، بسیاری از مساجد علاقهمندند تصویری از فعالیتهایشان در رسانه ثبت شود و هنگامیکه برنامهای درباره آنها پخش میشود، بازخورد مثبت درخور توجهی دریافت میکنند.
در پایان این تهیهکننده عنوان کرد: چنین پوششی در روحیه اعضای مسجد تأثیر جدی دارد و موجب تقویت انگیزه خدمت میشود. افزونبر این، در بحرانهای اخیر درخواستهایی از سوی مساجد مطرح شد تا ازطریق رسانه، شمارهحسابهای آنها برای بازسازی و کمکهای مردمی اعلام شود. این نشان میدهد رسانه میتواند ظرفیت تبلیغاتی و ارتباطی مساجد را چند برابر کند تا در مواقع نیاز، نقش پشتیبان و تقویتکننده را ایفا کنند.
دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی واکاوی کرد
آسیب بزرگ تقلیل کارکرد مسجد به جنبههای عبادی صرف
دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی، معتقد است که نهادها، فناوریهای زندگی اجتماعیاند و ما در بستر نهادها روابطمان را با یکدیگر تنظیم میکنیم؛ یعنی اگر مسجد هم نباشد، اگر نهادهای انقلابی هم نباشند، بالاخره زندگی اجتماعی به شکلی اتفاق میافتد.
امیر میانبندی ادامه داد: برای مثال، در روم باستان، محور تجمعات حمام بوده است؛ مردم به حمام میرفتند تا با همدیگر حرف بزنند، گفتوگو و معاشرت کنند. در ایران نیز پس از اسلام مساجد چنین کارکردی داشتهاند. به نظرم مردم در همین دوره نیز به حضور در نهادها و تجمعات علاقهمند و نیازمندند، مثلاً مردم صرفاً به قهوهخانه یا چایخانه نمیروند برای اینکه چای یا قهوه بخورند، بلکه برای گفتوگو، تعامل و شکل دادن به روابط اجتماعی در چنین محافلی حاضر میشوند.
دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی تصریح کرد: پس نهادها بستر زندگی اجتماعی ما هستند و حتی فناوری زندگی اجتماعیاند. از ابتدای تأسیس اسلام، محوریترین نهاد اجتماعی و بهعبارتی محوریترین فناوری ارتباطات اجتماعی، مسجد بوده است. علتی هم که ما تأکیدی ویژه بر مسجد داریم، غیر از دلایل روز و کارکردها و ظرفیتهای متنوع مسجد، این است که در مبانی، تقریباً تمام نهادهای انقلابی از مسجد نشئت گرفتهاند؛ یعنی اگر بهعنوان نمونه نهاد انقلابی را نهضت سوادآموزی بدانیم، عمده بدنه نیروی انسانی این نهضت، آدمهای مسجدی بودهاند.
وی با طرح این پرسش که آدم مسجدی یعنی چه، اضافه کرد: آدم مسجدی یعنی کسی که روابط اجتماعیاش حول مسجد شکل میگیرد. تأکید ما در حوزه مسجد این است که تنوع کارکردهای مسجد بسیار است، با قشرهای مختلف سروکار دارد و نقشهای متعددی ایفا میکند. متأسفانه آسیبی که امروز مسجد در تصویر رسانهای دارد این است که مسجد به یک کارکرد عبادی تقلیل داده شده است. درحالیکه مسجد در تاریخ ایران و حتی در تاریخ معاصر، نقشهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و نقشهای متعدد دیگری داشته است.
به گفته دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی، مسجد همواره با گروههای مختلفی از افراد جامعه سروکار داشته است. وی در همین زمینه بیان کرد: برای مثال، گروههایی از زنان در مساجد فعالیتهای جدی انجام دادهاند. من در شهرستان نیشابور نمونهای را میشناسم که محور فعالیتشان یک مسجد بوده و در حوزه جلوگیری از سقطجنین کار کردهاند. در همین منطقه یک خانم دکتر، توانسته جمعی را پیرامون خود شکل بدهد و با این کار، جلوی یک آسیب فرهنگی جدی را بگیرد و کودکانی که سقط نشدند، به دنیا بیایند و بزرگ شوند.
میانبندی تأکید کرد: بنابراین مسجد صرفاً یک مرکز عبادی نیست. مسجد در مسائل سیاسی و نظامی نقش داشته است. ما در دوران دفاع مقدس این تجربه را داشتهایم. مسجد کارکرد فرهنگی نیز داشته است. مساجدی در تهران وجود دارند که در حوزه فرهنگ فعالاند؛ مسجدمدرسههایی که سالانه صدها یا حتی هزاران نوجوان مخاطب دارند. اینها عددهای درخور توجهی است که در بستر مسجد اتفاق میافتد. علتی که ما میخواهیم روی مسجد تمرکز کنیم، همین تعدد نقشها، کارآمدیها و مظلومیت مسجد در روایت است. ما مسجد را در روایت رسانهای به یک محیط صرفاً عبادی تقلیل دادهایم، تا جایی که روایت ما از مسجد شبیه روایت مسیحیت از کلیسا شده است؛ نهادی جدا از زندگی اجتماعی.
اثرگذاری مسجد در گرو روایت صحیح
وی یادآوری کرد: اگر واقعیت مسجد بهدرستی روایت شود، خودِ این واقعیت ویژگیهای اثرگذاری را به همراه دارد. واقعیت مسجد یعنی تعدد کارکردها؛ اینکه مردم بدانند مسجد فقط محل نمازخواندن نیست، بلکه محور بسیاری از اتفاقات اجتماعی است. برای مثال، نخستین جایی که فرد وقتی محل زندگیاش تغییر میکند میتواند در آن ارتباط اجتماعی بگیرد، مسجد است. بعد از خانواده، مسجد میتواند محور ارتباطات اجتماعی باشد؛ البته این برای همه به یک شکل نیست، اما این کارکرد وجود دارد. ما امروز روایت زن در مسجد نداریم. حتی روایت مردانه ما هم روایت ضعیفی است. روایت مسجد را به نماز یا به برخی خدمات ظاهری تقلیل دادهایم، درحالیکه برای مثال، بخش مهمی از پشتیبانی جنگ تحمیلی هشتساله در استان خوزستان توسط زنان در مساجد صورت میگرفته است و مساجد سازماندهی، تعریف کار، رساندن خدمات، مدیریت کمکها و حمایت از جبههها را بر عهده داشتهاند.
در ادامه، دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی گفت: اگر روایت مسجد مردمیشود، باورپذیرتر و اثرگذارتر خواهد بود و خودِ فعالان مسجدی را نیز ثابتقدمتر میکند. رسانه ملی میتواند بستر روایت را فراهم کند، اما خود مسجد هم باید به روایت خودش بپردازد.
وی متذکر شد: یکی از کارکردهای مهم مسجد، تحویل نخبگان به جامعه است. مسجد بستر تربیت نخبگان علمی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بوده است. بسیاری از نخبگان علمیکشور، ازجمله المپیادیها، سابقه فعالیت در کانونهای مسجدی داشتهاند. نخبگان سیاسی نیز تربیت شده مساجد هستند و همین حالا چهرههای سیاسی کشور سابقه فعالیت مسجدی و تربیت و پرورش در این بستر را دارند. در حوزه فرهنگ و هنر نیز مساجدی وجود داشتهاند که گروههای تئاتر و... تربیت کردهاند و افراد مستعد در بستر مسجد شناسایی شدهاند.
مساجد شناسنامه تمدنی، تاریخی و فرهنگی محلاتاند
میانبندی ضمن اشاره به اینکه مسجد دارای هویت تاریخی و هویت هنری است، اظهار کرد: مسجد هویت محلی، هنری، تاریخی و… دارد. یکی از دلایل کاهش ارتباط نسل جدید با مسجد، تقلیل این هویتها به یک هویت صرفاً مذهبی است؛ آن هم نه به معنای دقیق دینی، بلکه به معنای محدود، بسته و مناسکی. نکته دیگر، زبان روایت است. نسل جدید زبان خودش را میخواهد. نسل جدید صرفاً شنونده منفعل نیست؛ باید در روایت سهیم شود. اگر این نسل با زبان خودش مسجد را برای همنسلان خودش روایت کند، حتماً اثرگذاری متفاوتی خواهد داشت. ما در سیاستگذاری رسانهای نباید همهچیز را در دست خودمان نگه داریم. باید عرصه را فراهم کنیم تا نسل جدید برای نوجوانان و جوانان همعصر خودش روایت کند، نقشها و کارکردها را توضیح دهد و هویت تازهای را که مسجد میتواند داشته باشد، بازنمایی کند.
دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی خاطرنشان کرد: جایگاه فعال داشتن حاصل توانمندی است. مسجد در برخی دورهها خودش را در جایگاه منفعل قرار داده و روایت نکرده است. یکی از توانمندیهایی که مسجد به آن نیاز دارد، توانمندی روایت خود است. انتظار اینکه دیگر نهادها مسجد را روایت کنند، انتظار بیجایی نیست، اما منتظر ماندن هم درست به نظر نمیرسد. رسانه ملی میتواند با آموزش و توانمندسازی مساجد، این فضا را فراهم کند که مساجد روایت خودشان را تولید کنند. البته در مساجد فعال کشور، این اتفاق در حال رخ دادن است.
میانبندی عنوان کرد: ما کمتر مسجدی داریم که فقط نمازخانه باشد. معمولاً کنار آن هیئت، کانون فرهنگی، جلسات هفتگی، جلسات بانوان، رفتوآمد اجتماعی و حل مسائل محلی وجود دارد، اما چون روایت نمیشود، این کارکردها دیده نمیشوند و مسجد به حاشیه میرود. ما باید به سمتی برویم که مساجد در روایت خودشان فارغ از سایر نهادها، رسانه ملی و فضای مجازی توانمند شوند. اگر انبوه روایتهای تولیدشده توسط خود مساجد وجود داشته باشد، حتی اگر رسانه نخواهد، ناچار میشود نسبت به این روایتها موضع بگیرد و آنها را به رسمیت بشناسد.
در ادامه، دبیر کارگروه نهادهای انقلاب اسلامی، عدالتگستری و محرومیتزدایی، افزود: مسجد ابزارهای قویِ روایت دارد؛ منبر یکی از این ابزارهاست، اما این ابزارها باید بهروز شوند. در جهان ارتباطات امروز، روایتگری؛ پیچیدگیهای خاص خودش را دارد و مسجد باید جایگاه خود را در این فضا پیدا کند و نقش فعالتری داشته باشد.
کارگردان و تهیهکننده تلویزیون:
تعامل همافزایانه مسجد و رسانه ملی باید تقویت شود
محمدصادق بکتاشیان، کارگردان و تهیهکننده تلویزیون، تولید برنامههایی در صداوسیما که بتواند بین نهادهای مردمی مانند مسجد و رسانه ملی فضایی تعاملی به وجود بیاورد را یک ضرورت میداند. وی باور دارد که تولید محتوا با رویکرد تعاملی موجب جذاب نوجوانان و جوانان به مسجد میشود و از سوی دیگر برای مساجد نیز مفید است و کارکردهایی به همراه دارد.
کارگردان سریال «مشاور» در همین رابطه توضیح داد: یکی از تلاشهای ما با ساخت مجموعه تلویزیونی «مشاور» این بود که ظرفیتهای نهادی و مردمی مانند مسجد را به نمایش بگذاریم. به همین منظور یک شخصیت روحانی را در سریال طراحی کرده بودیم که اثرگذاری جدی در محله خود داشت. به نظرم نمایش دادن چنین نمونههای موفقی و تصویرسازی از مسجد به شکلی که باید باشد و کارکردی که برای مردم باید داشته باشد، یکی از راههای افزایش ارتباط و شناخت مخاطب از مسجد بهعنوان نهادی مردمی است.
وی تصریح کرد: به نظرم باید برنامههایی تولید کرد که بین نهادهای مردمی مانند مسجد و رسانه ملی یک فعالیت تعاملی به وجود آورد. تولید محتوا با رویکرد تعاملی موجب جذاب نوجوانان و جوانان به مسجد میشود و از سوی دیگر برای مساجد نیز مفید است و کارکردهایی به همراه دارد. بهعنوان نمونه رئالیتیشوها میتوانند قالب جالبی باشند و درعینحال که برنامه برای رسانه تولید میشود مسجد نیز فعال میشود و با برگزاری مسابقه، تعاملی بین خودش و مردم ایجاد میکند.
کارگردان مستند «بزرگراه همت» اضافه کرد: در طول سال مساجد همیشه مراسمهایی دارند، اما باید کاری کنیم که نسل z و نوجوانانی که کمتر با ظرفیت و کارکرد مسجد آشنا هستند، پایشان به این فضا باز شود. وقتی به مساجد سر میزنیم، اصولاً مساجدی که نوجوانان و جوانان بیشتری در آن حضور دارند، بسیار جذابتر هستند و حالوهوای مسجد واقعاً فرق میکند. رویکرد متولیان مساجد در جذب نسل جدید واقعاً مهم است و در کنار رسانه و تبلیغات، نباید نقش آنها را نادیده گرفت.
در ادامه بکتاشیان یادآوری کرد: من مجموعهمستندی به نام «شاید دوباره» را برای شبکه مستند درخصوص زوجهایی تولید کرده بودم که به سمت طلاق میرفتند. ما سعی میکردیم به این زوجها رایگان مشاوره بدهیم و درعینحال مستندی از فرایندهای مشاوره تهیه میکردیم. این مشوقها و راهنماییها باعث شد زوجهای زیادی هم در مستند مشارکت کنند و تولید رسانهای ما به نتیجه برسد، هم خودشان نسبت به تصمیمیکه برای طلاق گرفته بودند، تجدید نظر میکردند و تصمیم بهتری میگرفتند. چنین ایدهای را میتوان درخصوص تولید محتوا پیرامون نهادی مردمی مانند مسجد نیز پیادهسازی کرد.
وی با بیان اینکه در گذشته جایگاه روحانیت در مساجد و محله متفاوت بوده، اظهار کرد: درواقع یک روحانی مانند مغناطیس عمل میکرد و همسایهها و هممحلیها دور او جمع میشدند و حتی اگر مشکل خانوادگی داشتند زمانی که برای برگزاری نماز و عبادت به مسجد میآمدند با امام جماعت و روحانی محل در میان میگذاشتند و مشکل حل میشد. اگر بتوانیم همان تصویر اصیل و کارکردهای واقعی مسجد را بازنمایی و بازتعریف کنیم، قطعاً به رسالتش نزدیکتر میشود و رسانه ملی در این بخش مسئولیت مهمیبر عهده دارد و در برنامهسازیها میتواند این رسالت و اثرگذاری مسجد را به تصویر بکشد.
این برنامهساز با بیان اینکه مدرسه نیز میتواند راهی برای افزایش صمیمیت نوجوانان با مسجد باشد، اظهار کرد: مستندمسابقه «فرمانده» که چند سال قبل روی آنتن میرفت، میتواند قالبی باشد که با الگوبرداری، از آن درخصوص پیوند مدرسه، مسجد و نمایش این تعامل در رسانه ملی بهره برد.
بکتاشیان متذکر شد: من معتقدم که تبیین جایگاه نهادهای مردمی و اثرگذاری آن برای همه افراد جامعه تنها با تلاشهای یک سازمان و دستگاه ممکن نیست. بهعنوان نمونه درخصوص معرفی مسجد بهویژه برای نسل جدید حتماً ستاد اقامه نماز، ائمه جماعت و… باید به رسانه کمک کنند تا اهداف محقق شوند. این چرخه اگر کامل نباشد، تأثیرگذاری موردنظر روی مخاطب حاصل نمیشود.