بیست و پنجم اردیبهشت و بزرگداشت فردوسی بزرگ، روز پاسداشت زبان فارسی و یادآوری دوباره این حقیقت بنیادین است که زبان، نهتنها یک میراث ناملموس و گنجینه فرهنگی، بلکه یکی از قدرتمندترین ابزارهای دیپلماسی در جهان معاصر محسوب میشود.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، در طول تاریخ، حکومتها و تمدنهای بزرگ همواره در کنار توان نظامی، با تکیه بر عمق نفوذ زبانی خود، اقتدار و بقای خویش را تضمین کردهاند، چراکه زبان، فرهنگ و ادب، شالوده اصلی هویت یک ملت و تعیینکننده نوع واکنش جوامع در مواجهه با بحرانهاست. مقاومت ستودنی و تابآوری مثالزدنی ایرانیان در بزنگاههای تاریخی، ازجمله جنگهای تحمیلی دوم و سوم و حتی پیشتر در جنگ تحمیلی هشت ساله که با روحیهای حماسی همراه بود، ریشه در رفتارهای تمدنی این سرزمین دارد و پیوندی ناگسستنی که آثار ادبی و حماسی فارسی، بهویژه شاهنامه، در شکلگیری این روحیه داشتهاند انکارناپذیر است، درحالیکه جهان امروز، میدان جنگ روایتهاست. زبان، سلاحی است که میتواند با گسترش دایره نفوذ واژگان و حفظ غنای کلام، ضامن اقتدار سیاسی و چانهزنی در عرصههای بینالمللی باشد. ازاینرو، صیانت از زبان فارسی بهویژه در بستری گسترده مانند صداوسیما، وظیفهای فراتر از یک علاقه ادبی، بلکه ضرورتی است که باید به کالبد تمام محتواهای رادیو و تلویزیون کشور دمیده شود تا بتوان این میراث گرانبها را برای نسلهای آینده، بهعنوان نماد عزت و هویت ایرانی، پاسداری کرد. با چندتن از اعضای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی سازمان که خود مرکزی تازه تأسیس و تحولی است، همراه شدیم تا ضمن آگاهی از نظراتشان در باب اهمیت پاسداشت زبان فارسی در رسانه ملی، از اقدامات این مرکز در ماههای اخیر مطلع شویم.
علیاصغر حمیدفر:
زبان؛ سلاحِ غلبه فرهنگی بر دشمنان
علیاصغر حمیدفر، عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی باور دارد که این مرکز با وجود عمر کوتاهی که داشته، اثرگذار بوده است، اما از نظر جایگاهش در تصمیمگیریهای خرد و کلان هنوز جای رشد دارد. وی در همین زمینه عنوان کرد: ما با تأکید بر جنبههای تشویقی، سعی کردیم انگیزه تولیدکنندگان محتوای رسانه ملی را برای پاسداری از زبان و ادبیات فارسی بالا ببریم. اهدای جوایز به مجریان و گزارشگرانی که از واژههای بیگانه کمتر استفاده میکنند، همچنین قدردانی از کسانی که در رسانه ملی ساختارهای زبانی درستتری به کار میگیرند، ازجمله اقدامات تشویقی مرکز پاسداشت است که در قالب جایزه فردوسی، دنبال میشود.
وی ادامه داد: برای سوادافزایی، جزواتی نیز در دست تهیه است و جزواتی را که از قبل وجود داشت بازنگری کردهایم و با بنیه علمی قوی ایجادشده و فراهم شدن آنچه برای رسیدن به اهداف نیاز داریم، میتوانیم زبان فارسی را در رسانه ملی به سطح مطلوبی برسانیم. حمیدفر با بیان اینکه زبان و ادبیات فارسی برآمده از فرهنگ غنی ایرانیان است و در بزنگاهها میتواند منشأ اتحاد و انسجام ملی باشد، گفت: زبان و ادبیات فارسی بخشی از رفتارها و واکنشهای امروز ما را شکل داده است. در آیندهای بسیار نزدیک برگزاری نشستی در دستور کار قرار گرفته و محوریت اصلی آن توجه به اشعاری است که در دفاع از میهن سروده شدهاند.
وی گفت: همانطور که امروز رسانه یک سلاح محسوب میشود، در گذشته نیز ادبیات همین کارکرد را داشته است و پادشاهان و حکومتها به مدد شاعران بزرگ خود بر دشمنان غلبه فرهنگی پیدا میکردند.
حمیدفر تأکید کرد: هیچ زبانی در دنیا هماورد ادبیات و زبان فارسی نیست. اکنون کشورهایی که چندان هم پیشرفته نیستند، کوچکترین اندوختههای تاریخی و فرهنگی خود را پاس میدارند. اما ما در ایران داشتههای فرهنگی بسیار کهنی داریم که مغفول ماندهاند و مهمتر از همه آنها میراث غیرملموس ماست.
عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی یادآوری کرد: ما باید در تبیین اهمیت پاسداری از میراث غیرملموس، همانند میراث فرهنگی و تاریخی، بیشتر کار کنیم. زبان، میراثی فرهنگی است که رایگان به دست ما رسیده است و رسانه ملی میتواند نقاط مغفولمانده در توجه به میراث غیرملموسی مانند زبان و ادبیات را برجستهسازی کند و موجب شکوفایی ملی و بینالمللی آن شود.
در ادامه، عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی با اشاره به امکان بهرهبرداری از واژگان موجود در گویشها و لهجههای بومی ایران و جایگزینی آن با واژگان بیگانه نیز گفت: در هر گوشهای از ایران گویشها و لهجههایی وجود دارد و میتواند از خطر ورود واژگان بیگانه به ادبیات کشور جلوگیری کند و باید روی آن، مطالعات بینرشتهای بیشتری انجام داد و جنبه عملیاتی آن را پررنگتر کرد.
محمدجعفر محمدزاده:
صیانت از زبان فارسی باید روح حاکم بر برنامهها باشد
محمدجعفر محمدزاده، رئیس شورای پاسداشت زبان فارسی معاونت صدا، درباره اقدامات صورتگرفته در رسانه ملی برای پاسداشت زبان فارسی گفت: اینکه مرکز پاسداشت زبان فارسی از شورا و کارگروههای جنبی و حاشیهای تبدیل به ساختاری در متن سازمان صداوسیما شده، حاکی از عزم سازمان برای توجه جدی و متمرکز روی موضوع زبان فارسی است.
وی تصریح کرد: امروز پاسداشت زبان فارسی، ساختاری سازمانی در قالب یک مرکز را دارد؛ البته لازم است که از نظر بودجه و طرح و برنامه و تشکیلات هم در اندازهای که برای آن تعریف شده، رشد کند. رئیس شورای پاسداشت زبان فارسی معاونت صدا، درباره تدابیر تشویقی یا بازدارنده طراحیشده برای پاسداشت زبان و ادبیات فارسی در رسانه ملی گفت: اقدامات باید در سه حوزه آموزش، نظارت و فرهنگسازی صورت بگیرد، مثلاً جایزه فردوسی و برگزاری نشستهای تخصصی با برنامهسازان و مجریان ازجمله کارهایی است که تاکنون در اندازه مقدورات و امکانات در تقویم زمانی و سالانه قرار گرفته است، اما کفایت نمیکند.
محمدزاده اضافه کرد: صیانت و پاسداری از زبان فارسی باید مانند روح در کالبد تمام برنامههای رسانه ملی جاری شود و مقدمه آن یک پیشفرض مهم است و آن پیشفرض، یافتن پاسخ این پرسش است که چرا باید از زبان فارسی پاسداری کنیم؟
وی گفت: اگر به این «چرا» پاسخ بدهیم برنامهسازها راههای پاسداشت زبان را جستوجو خواهند کرد، اما اگر ندانیم چرا باید زبان فارسی را حفظ کنیم و بخشنامهای و اداری به آن نگاه کنیم، در سلسله اولویتها و حوادث و رویدادهایی که نتایج فوری دارند، اولویت زبان فارسی فراموش میشود.
محمدزاده ادامه داد: برنامهساز و سیاستگذار باید بداند که مسئله زبان تنها از جنس زیباییشناسانه یا هنر نیست. زبان محل ظهور اندیشه است. اگر زبان ناقص و نارسا باشد، اندیشه یا به ظهور نمیرسد یا ناقص و نارسا ظهور میکند. از طرفی زبان فارسی که زبان ملی و مشترک همه ایرانیان است، مهمترین مؤلفه هویت ملی ماست که باید برای حفظ آن کوشید. رهبر شهید انقلاب اسلامیپاسداری از زبان فارسی را فریضه دینی و ملی میدانستند و این به سبب کارکردهای هویتی این زبان است.
رئیس شورای پاسداشت زبان فارسی معاونت صدا عنوان کرد: زبان در همه آثار تولیدی دارای اهمیت است. صداوسیما آموزگار و مرجع مردم است. البته در رادیو که مردم تنها کلام را میشنوند، اثرگذاری مثبت و منفی زبان بیشتر است، اما در همه بخشها حتی در زیرنویسهای خبری و رسانههای مکتوب هم زبان نقش مهمی دارد.
فاطمه عظیمیفرد:
سلامت زبان؛ ضابطه الزامآور تولیدات آنتن
فاطمه عظیمیفرد، عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی درخصوص مأموریتهایی که در این مرکز دنبال میشود، بیان کرد: در این دوره، نگاه به زبان فارسی از رویکردی انفعالی به رویکردی فعال در سازمان صداوسیما تغییر یافته است. مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی با درک این نکته که آنتن رسانه ملی، بزرگترین مدرسه رایگان زبانآموزی و الگوسازی زبانی است، اقدامات متعددی را سامان داده است. یکی از مهمترین اقدامات این مرکز، اهدای جایزه فردوسی به گویندگان و مجریان و گزارشگران صداوسیماست که نماد قدرشناسی رسانه ملی از پاسداران حریم زبان فارسی است.
وی توضیح داد: این جایزه چند مزیت راهبردی دارد. اول اینکه رقابت مثبت و سازنده میان همکاران برای ارتقای سطح کیفی کلام ایجاد میکند و دیگر اینکه زمانیکه یک گزارشگر ورزشی یا مجری بخش خبری به خاطر استفاده صحیح از ظرفیتهای واژگانی زبان فارسی جایزه فردوسی را دریافت میکند، به الگویی برای دیگران، بهویژه مجریان جوان تبدیل میشود.
عظیمیفرد ادامه داد: دیگر اقدام مرکز، برپایی نخستین همایش زبان و رسانه بود که نقطه عطفی در همگرایی میان استادان برجسته ادبیات و زبانشناسی و برنامهسازان رسانه محسوب میشود. این همایش نشان داد که نگاه علمیبه زبان، دیگر در حصار دانشگاه نیست و مستقیماً به اتاقهای فکر برنامهسازی راه یافته است. وی تأکید کرد: نخستین نشست مجریان تراز صداوسیما نیز با حضور جمعی از مجریان صداوسیما و ریاست سازمان و ریاست فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد، چراکه مجریان بهعنوان نماد رسانه ملی باید همواره پاسداشت زبان فارسی را در صدر توجه خود قرار دهند.
عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی گفت: در کنار رویکرد تشویقی، تدابیر بازدارندهای نیز برای برنامهها در آینده پیشبینی شده است. رعایت سلامت زبان دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضابطه الزامآور در تولیدات آنتن است. بررسی کیفی برنامههای شاخص از منظر زبان فارسی یکی از این تدابیر است. در این دوره شاهد مواردی از نظارت برخط و ارائه بازخوردهای سریع به شبکهها بودهایم. ثمره این تلاشها افزایش حساسیت عمومی نویسندگان متنهای رادیویی و تلویزیونی نسبت به درستنویسی و درستگویی است.
این زبانشناس ضمن اشاره به اینکه هر ساختار برنامهسازی، کارکرد خاص خود را در حفظ زبان دارد، یادآوری کرد: بهعنوان نمونه بخشهای خبری به علت مرجعیت و رسمیبودن، معیارساز هستند و وظیفه ترویج زبان فارسی معیار را بر عهده دارند. مجموعههای تلویزیونی و آثار نمایشی به علت نفوذ در لایههای عاطفی مخاطب، وظیفه نمایش زیباییهای زبان فارسی در گفتوگوهای روزمره را دارند و برنامههای کودک کلیدیترین بخش برای آینده زبان فارسی هستند، چرا که ذائقه زبانی نسل بعدی را شکل میدهند.
عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی اظهار کرد: در سال گذشته، مسابقه «دونقطه» در علاقهمندسازی نوجوانان و جوانان به زبان فارسی گام مهمیبود، اما معتقدم برنامههای ترکیبی به دلیل ماهیت بداهه و زندهبودن و اینکه بخش زیادی از آنتن شبکهها را به خود اختصاص میدهند، بیشترین ظرفیت را برای کمک به اجرای مأموریتهای مرکز زبان دارند، مشروط بر اینکه مجریان این برنامهها خود را ملزم به دانشافزایی مستمر در حوزه زبان و ادبیات فارسی بدانند. همچنین، تولید برنامکهای زبان فارسی جذاب میتواند به بالا رفتن دانش زبانی مخاطبان کمک کند.
یدالله گودرزی:
خبر و مجریان؛ پیشران تثبیت زبان معیار در رسانه
یدالله گودرزی، عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی معتقد است در مدیریت عالی سازمان صداوسیما به مسئله پاسداشت زبان و ادبیات فارسی توجه شده، اما در ساختار اداری هنوز آنگونه که باید به شکلگیری و تثبیت جایگاه مرکز پاسداشت اهمیت داده نشده و این مرکز با مشکلات ساختاری، جایگاه سازمانی و امکانات اداری روبهروست.
وی با اشاره به نشست علمی «مجریان تراز»، چهار دوره «جایزه فردوسی» و همایش «زبان و رسانه» بهعنوان فعالیتهای علمی-رسانهای گفت: در همایش زبان و رسانه، مقالاتی درباره موضوعاتی همچون زبان و فناوریهای نو و زبان و رسانه ارائه شد. خلاصه مقالات منتشر شده و کتاب این همایش نیز در دست انتشار است. همچنین ستونی در هفتهنامه صداوسیما برای انتشار مقالات صاحبنظران حوزه زبان و ادب فارسی در نظر گرفته شده است.
وی افزود: نسخه آزمایشی وبگاه مرکز پاسداشت رونمایی شده و نسخه حرفهای آن نیز بهزودی معرفی خواهد شد. همچنین کانالی با نام «آیین سخن» در پیامرسان بله راهاندازی شده که در آن نکات و مطالب مرتبط با زبان فارسی منتشر میشود و مورد توجه برخی فعالان رسانهای قرار گرفته است.
عضو شورای مرکز پاسداشت زبان و ادبیات فارسی بیان کرد: مرکز در کنار این فعالیتها جلساتی نیز با شبکههای مختلف برگزار کرده است. تاکنون با شبکه یک سیما، معاونت صدا و شبکه خبر نشستهایی برگزار شده که نتایج مثبتی داشته است.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت جایگاه این مرکز گفت: مرکز پاسداشت نیازمند حمایت بیشتر و تدوین سند راهبردی است تا بتواند با طراحی سازوکارهای تشویقی و تنبیهی اثرگذاری بیشتری داشته باشد. البته برخی موانع اداری مانع از اجرای کامل برنامهها شده است. گودرزی تأکید کرد: پاسداشت زبان فارسی تنها بهمعنای پرهیز از واژههای بیگانه نیست، بلکه ترویج فرهنگ و ادبیات فارسی و معرفی زبان فارسی بهعنوان زبان دانش و علم نیز از مأموریتهای مهم این مرکز است.
گودرزی درباره نقش رسانه ملی در این زمینه اظهار کرد: بخش خبر یکی از مهمترین بسترهایی است که در آن زبان معیار به کار گرفته میشود و کاربرد واژگان در خبر میتواند به تثبیت آنها در ذهن مخاطب کمک کند.
وی افزود: پس از خبر، کلام مجریان نیز در پاسداشت زبان فارسی اهمیت زیادی دارد. همچنین لازم است با همکاری مرکز نظارت، برنامهها از نظر زبانی پایش شوند تا اشکالات آنها شناسایی و سطح واژگانی گویندگان تقویت شود.
گیتی خامنه:
واژههای درست؛ انتظار مخاطب از مرجعیت مجری
گیتی خامنه، مجری پیشکسوت رسانه ملی ازجمله افراد اهل مطالعه است که با حساسیت و دقت واژههایش را انتخاب میکند، اما معتقد است که مجریان همواره نیاز به یادگیری فراوان دارند. وی در همین زمینه گفت: در زبان روزمره و حتی در میان قشر تحصیلکرده، اصطلاحات و تلفظهای نادرست رواج دارد، مانند تلفظ «زِمستان» به جای «زَمِستان». همچنین بهخاطر نامشخص بودن خاستگاه برخی ضربالمثلها و نامناسب بودن برخی از آنها نیز لازم است متخصصان زبان راهنمایی کنند تا واژگان مناسب را انتخاب کنیم و این اصول را بدون لطمه زدن به تعامل گفتاری، بهویژه برای نسل جوان منتقل کنیم.
وی با تأکید بر نقش مهم مجری در سلامت زبان فارسی اظهار کرد: مجری، ویترین تلویزیون است و باید پیش از قرار گرفتن در مقابل دوربین، آموزش ببیند، نه اینکه آموزشهایش پس از اتمام کار رسمیباشد. من اگر به جای کسانی بودم که تعیین میکردم چه کسانی مقابل دوربین و میکروفن رادیو قرار گیرند، اجازه نمیدادم که بدون آموزش این وظیفه سنگین بهسادگی به هر کسی محول شود.
خامنه درباره شیوه پاسداشت زبان فارسی در برنامههای آینده صداوسیما اظهار کرد: این کار باید نامحسوس، اما مستمر باشد، زیرا نمیتوان واژههایی را که سالها حامل معنا بودهاند به یکباره کنار گذاشت. از سوی دیگر متولیان حوزه زبان باید گنجینه واژگانی گستردهتری داشته باشند تا بتوانند واژههای مناسب را بهتدریج جایگزین کنند.
وی افزود: واژه اگر گوشنواز باشد، خودش جای خودش را پیدا میکند و جایگزینی مشکلی ندارد، اما مثلاً اگر فرهنگستان «کشلقمه» را به جای «پیتزا» گذاشته بود، اساساً قابل استفاده نبود؛ البته دوستان گفتند این کلمه نه کار فرهنگستان که کار خودم مردم بوده است. همچنین تغییر واژههایی که پیشینه فرهنگی دارند، بهسادگی امکانپذیر نیست و باید بر اصلاح و جایگزینی واژگان قابل تغییر تمرکز کرد.
خامنه با اشاره به اثر برنامههای مرتبط با زبان گفت: حضور افرادی مانند امید جلوداریان که تذکرهای زبانی ارائه میدهد، باعث شده است دقت بیشتری در سخن گفتن داشته باشم و این توجه به بهبود کیفیت زبان کمک میکند. من معتقدم باید در بهرهگیری از زبان توانمند بود و ساختارهای ترکیبی درست را به کار گرفت. همچنین جایگزینهای صحیح باید با شیوهای هنرمندانه و مؤثر معرفی شوند.
خامنه یادآوری کرد: مخاطب، مجری را مرجع زبانی میداند و انتظار دارد او درستترین واژگان را به کار ببرد. بنابراین مجری باید بر زبان و ظرایف آن مسلط باشد، زیرا مسئولیت آنچه در رسانه ارائه میشود را نمایندگی میکند.