بم سالها با یک روایت شناخته میشد؛ روایت زلزله؛ حادثهای تلخ در بامداد سال هشتاد و دو با تمام مرثیهها و تصاویر هولناکش در آن شب سرد زمستانی پر از گردوخاک. در آن سال یک ایران برای بم اشک ریخت، در کنار مردمش ایستاد و یک سرمایه اجتماعی بزرگ برای این شهر ایجاد کرد، اما لاجرم هویت بم برای سالهای طولانی در ذهن افکار عمومی به «شهر زلزلهزده» تقلیل پیدا کرد. مشکل از جایی آغاز میشود که یک حادثه، هرچند بزرگ و تاریخی، به تنها روایت یک سرزمین تبدیل میشود.
به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، در متن یادداشت «پیروزی تلویزیون در بازآفرینی هویتی بم» نوشته شده است:
«بم سالها با یک روایت شناخته میشد؛ روایت زلزله؛ حادثهای تلخ در بامداد سال هشتاد و دو با تمام مرثیهها و تصاویر هولناکش در آن شب سرد زمستانی پر از گردوخاک. در آن سال یک ایران برای بم اشک ریخت، در کنار مردمش ایستاد و یک سرمایه اجتماعی بزرگ برای این شهر ایجاد کرد اما لاجرم هویت بم برای سالهای طولانی در ذهن افکار عمومی به «شهر زلزلهزده» تقلیل پیدا کرد. مشکل از جایی آغاز میشود که یک حادثه، هرچند بزرگ و تاریخی، به تنها روایت یک سرزمین تبدیل میشود. در چنین شرایطی، ظرفیتهای جدید، حیات اجتماعی و توان بازسازی آن منطقه در سایه آن حادثه قرار میگیرد. مردم بم زندگی کردند، بم را ساختند، کار کردند و آینده را شکل میدادند، اما بخش مهمی از جامعه ایران و جهان همچنان این شهر را از دریچه ویرانی نگاه میکرد.
در جامعه غلبه روایتها بر واقعیت یا به تعبیری عصر پساواقعیت دیگر بازسازی یک شهر فقط ساختن خانهها نیست؛ بازسازی هویت نیز هست. هویتی که باید از دل زندگی مردم دوباره روایت شود. این همه آن چیزی است که برای بم و آینده بازسازی شده بم اهمیت بیشتری داشت. دقیقاً در این نقطه، رسانه میتواند نقشی فراتر از اطلاعرسانی ایفا کند. رسانه میتواند و باید در مقام سیاستگذار عمومی به بازآفرینی روایتی این سرزمین کمک میکرد.
اینجا بود که ایده بازآفرینی هویتی بم در قالب مراسم تاسوعای حسینی(ع) در تلویزیون شکل میگیرد. سالهاست که این مراسم به عنوان بزرگترین اجتماع مذهبی شهرستان بم، در یکی از آبادترین نقاط این شهر، به صورت گسترده از سوی رسانه ملی پوشش داده میشود. این پوشش مستمر، صرفاً بازتاب ساده یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه نمایش تصویری دیگر از بم بوده است. مدیریت تصویر بم از تلی از خرابههای به جا مانده از زلزله به تصویری با شکوه از میدانی ایستاده بر شهر و مردمان منظم و یک دست که برای یک غم و حماسه بالاتر از زلزله عزاداری میکنند؛ در حقیقت ساخت هویت امروزین بم است.
در قاب این تصاویر، بم دیگر شهر ویرانی نیست. شهری است زنده، دارای ارزشهای مشترک و برخوردار از سرمایه اجتماعی و آبادانی. مردمی را میبینیم که گرد یک هویت مشترک جمع شدهاند، شهر خود را نه حفظ که ساختهاند و زندگی اجتماعی پررونقی دارند. آنچه به مخاطب منتقل میشود، نه خاطره یک فاجعه، بلکه تصویر یک جامعه پویا و همدل است.
نکته مهم اینجاست که تغییر روایت، با انکار گذشته اتفاق نیفتاد و نمیافتد. زلزله همچنان بخشی از تاریخ بم است اما دیگر همه هویت بم نیست. روایت جدید بر ظرفیتهای امروز شهر بنا شده است؛ بر اجتماع، مشارکت، فرهنگ و حیات اجتماعی مردم.
این تجربه نشان میدهد که توسعه سرزمینی تنها به پروژههای عمرانی وابسته نیست. گاهی یک پوشش رسانهای مستمر و هدفمند میتواند به اندازه یک پروژه بزرگ توسعهای، در بازسازی تصویر یک شهر مؤثر باشد. زیرا سرمایهگذاری، گردشگری، مهاجرت نخبگان و حتی احساس تعلق مردم، همگی تا حد جدی تحت تأثیر تصویری است که مردمان یک سرزمین از خود و جامعه خودشان دارند.
بم امروز نمونهای از این واقعیت است که سرزمینها را روایتها میسازند. نمونه تجربهای موفق از صداوسیمای مرکز کرمان که به بازآفرینی هویتی یک سرزمین پرداخته است و امروزه نه تنها به عنوان الگوی قابل تسری به دیگر شهرستانها با تمام رویدادها، قهرمانها، داشتههای تاریخی و فرهنگی خودشان قابل اجراست که میتوان به عنوان یک مدل رسانهای آن را ارائه کرد؛ مدل و طراحی رسانهای که یک دارایی اجتماعی را شناسایی میکند، پوشش مستمر و بلندمت را هدفگذاری میکند،
یکی از مناسک دینی را تبدیل به هویت منطقهای میکند و در نهایت برساخت ذهنی مخاطب را از یک حادثه، به حیات اجتماعی و توسعه و آبادانی تغییر روایت میدهد. این همه یک اتفاق بزرگ است که باید از آن به عنوان یک طرح توسعهای رسانهپایه نام برد. بم همه آن شهر که زمانی در حافظه ملی با ویرانی شناخته میشد، اکنون در بخش زیادی از ذهن ایرانیان با اجتماع، آیین عزاداری حسینی(ع)، مشارکت اجتماعی و شکوه حضور مردم برای حرکت شناخته میشود. این همان قدرت تلویزیون استانی و روایت سرزمینی است؛ قدرتی که میتواند بدون تغییر جغرافیا، معنای یک جغرافیا را دگرگون کند و هر منطقهای در حافظه جمعی یک ملت با یک تصویر، یک احساس و یک داستان شناخته شود.»
ایمان کهوری / قائممقام صداوسیمای مرکز کرمان